Bebeklerde Tortikolis Nedir? Kafa Şekline Etkisi ve Tedavisi

Tortikolis nedir?

Tortikolis, Latince "eğri boyun" anlamına gelir. Halk arasında "boyun eğriliği" olarak da bilinir. Bebeklerde genellikle boynun yan tarafında, kulağın arkasından köprücük kemiğine uzanan sternokleidomastoid adlı kasın kısa ya da gergin olmasından kaynaklanır. Bu kas kısaldığında baş aynı tarafa eğilir, yüz ise karşı tarafa döner. Bebek başını rahatça her iki yöne çeviremez.

Bebeklerde tortikolis neden olur?

Konjenital müsküler tortikolisin nedeni her zaman net olarak bilinmez. Uzmanların öne sürdüğü olası etkenler şunlardır:

• Anne karnında bebeğin uzun süre aynı pozisyonda sıkışık kalması
• Makat geliş, ikiz gebelik veya rahim içinde alanın dar olması
• Zor doğum sırasında boyun kasının gerilmesi
• Doğumdan sonra bebeğin sürekli aynı yöne bakacak şekilde yatırılması (pozisyonel tortikolis)

Daha nadiren tortikolis, boyun omurlarındaki farklılıklar, görme sorunları, refleks veya nörolojik nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu nedenle ayırıcı değerlendirmeyi çocuk doktoru veya ilgili uzman yapmalıdır.

Bebeğimde tortikolis olduğunu nasıl anlarım?

Tortikolis çoğunlukla ilk haftalarda veya ilk birkaç ay içinde fark edilir. Dikkat edilmesi gereken belirtiler:

• Başın sürekli aynı omuza doğru eğik durması
• Bebeğin hep aynı tarafa bakmayı tercih etmesi, diğer tarafa dönmekte zorlanması
• Emzirirken bir göğüsü belirgin şekilde tercih etmesi veya bir tarafta huzursuzlanması
• Boyunda, bir tarafta küçük, sert ve ağrısız bir şişlik hissedilmesi (bazı bebeklerde görülür ve genellikle zamanla kaybolur)
• Başın arkasında veya bir yanında düzleşme, yüzde veya kulak hizasında hafif asimetri

Bu belirtilerden birini fark etmeniz tanı koymak için yeterli değildir; değerlendirmeyi mutlaka hekiminize yaptırın.

Tortikolisin türleri nelerdir?

Bebeklerde görülen tortikolis genel olarak üç başlıkta ele alınır:

• Postüral tortikolis: Kasın kendisinde belirgin kısalık yoktur; bebek alışkanlık veya pozisyon tercihi nedeniyle başını bir tarafa tutar. Genellikle en hafif türdür.
• Müsküler tortikolis: Boyun kasında gerginlik ve hareket kısıtlılığı vardır, ancak elle hissedilen bir kitle yoktur.
• Kitleli (sternomastoid tümör eşlik eden) tortikolis: Kasın içinde iyi huylu, sert bir kalınlaşma hissedilir. Adında "tümör" geçse de kanserle ilgisi yoktur ve çoğu zaman tedaviyle küçülür.

Türün belirlenmesi muayeneyle yapılır; gerekli görülürse hekim ultrason gibi ek incelemeler isteyebilir.

Tortikolis kafa şeklini nasıl etkiler?

Tortikolisi olan bir bebek başını rahatça çeviremediği için uyurken ve sırt üstü yatarken hep aynı tarafa yönelir. Bebek kafatası ilk aylarda yumuşak ve hızlı büyüdüğü için sürekli aynı noktaya gelen basınç, o bölgede düzleşmeye yol açabilir. Bu duruma pozisyonel (deformasyonel) plagiosefali denir. Düzleşme ilerledikçe aynı taraftaki kulak öne kayabilir, alın bir tarafta daha belirgin görünebilir. Tortikolis ve plagiosefali birbirini besleyebilir: düz yüzey bebeğin o tarafa yatmasını kolaylaştırır, bu da boyun kısıtlılığını sürdürebilir.

Tortikolis ve plagiosefali birlikte mi tedavi edilir?

Evet, genellikle birlikte ele alınır. Boyun hareket açıklığı düzelmeden yalnızca baş şekline odaklanmak çoğu zaman yeterli olmaz; çünkü bebek aynı tarafa yönelmeye devam eder. Bu yüzden uzmanlar önce ya da eş zamanlı olarak boyun için fizyoterapi önerir, baş şeklini ise pozisyonlama, karın üstü zaman ve gerektiğinde kranial ortez ile takip eder. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna çocuğunuzu muayene eden ekip karar verir.

Bebeklerde tortikolis nasıl tedavi edilir?

Konjenital müsküler tortikolisin temel tedavisi fizyoterapidir. Erken başlandığında çoğu bebekte ameliyata gerek kalmadan iyi yanıt alınabildiği bilinmektedir. Fizyoterapi programı genellikle şunları içerir:

• Kısalmış boyun kasına yönelik nazik germe egzersizleri
• Karşı taraftaki kasları güçlendiren aktif hareketler
• Bebeğin başını zor çevirdiği tarafa ilgisini çekecek oyuncak, ses ve yüz yüze iletişim
• Kucakta taşıma, emzirme ve yatırma pozisyonlarına dair öneriler
• Bol miktarda gözetim altında karın üstü zaman

Egzersizlerin nasıl ve ne sıklıkla yapılacağını fizyoterapistiniz bebeğinize göre belirler. Germe hareketlerini öğrenmeden ve zorlayarak yapmak bebeğin canını acıtabilir; bu nedenle mutlaka gösterilerek öğrenilmelidir. Fizyoterapiye yanıt vermeyen nadir durumlarda hekim başka tedavi seçeneklerini değerlendirebilir.

Fizyoterapiye ne zaman başlanmalı?

Genel kabul gören yaklaşım, tortikolis fark edilir edilmez değerlendirme yapılması ve uygun görülürse fizyoterapiye erken başlanmasıdır. İlk aylarda kaslar daha esnektir ve bebek henüz belirli hareket alışkanlıkları geliştirmemiştir; bu nedenle erken dönemde başlanan programlara yanıt genellikle daha iyi ve daha hızlıdır. Geç başlanan durumlarda da fizyoterapi faydalı olabilir, ancak süreç uzayabilir. Bu yüzden "biraz büyüsün, sonra bakarız" demek yerine ilk fark ettiğiniz anda çocuk doktorunuza danışmanız önerilir.

Evde neler yapabilirim?

Fizyoterapistinizin verdiği programa ek olarak günlük hayatta bazı küçük değişiklikler destek olabilir:

• Beşikteki yönü düzenli değiştirin; bebeğin ilgisini çeken şeyler (oda kapısı, ışık) az döndüğü tarafta kalsın.
• Emzirirken ve biberonla beslerken iki tarafı dönüşümlü kullanın.
• Bebeğinizle konuşurken, oyun oynarken onun az baktığı taraftan yaklaşın.
• Uyanıkken ve gözetim altında karın üstü zamanı artırın; bu hem boyun hem sırt kaslarını güçlendirir.
• Ana kucağı, oto koltuğu ve salıncakta geçen süreyi gerekenle sınırlı tutun.

Uyku için güvenli uyku kuralları geçerlidir: bebek her zaman sırt üstü, düz ve sert bir zeminde, yastıksız ve pozisyonlayıcı ürün kullanılmadan yatırılmalıdır.

Tortikolis kendiliğinden geçer mi?

Hafif vakaların bir kısmı pozisyon değişiklikleriyle düzelebilir; ancak bunu öngörmek zordur. Tedavi edilmeyen tortikolis; kalıcı hareket kısıtlılığı, yüz ve baş asimetrisinin belirginleşmesi ve gelişimsel hareketlerde (dönme, emekleme) bir tarafı kullanma eğilimi gibi sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle "nasılsa geçer" diye beklemek yerine erken dönemde değerlendirme yaptırmak en güvenli yoldur.

Tortikolisi olan bebekte kask ne zaman düşünülür?

Kranial ortez (kask) tortikolisi tedavi etmez; boyun için fizyoterapi gerekir. Ancak tortikolise eşlik eden plagiosefali, pozisyonlama ve fizyoterapiye rağmen belirgin kalıyor ya da ilerliyorsa kask tedavisi gündeme gelebilir. Bu karar; bebeğin yaşı, asimetrinin ölçülen derecesi (örneğin 3D tarama ile hesaplanan CVAI değeri) ve önceki önlemlere yanıt dikkate alınarak verilir. Kafatası büyümesinin hızlı olduğu ilk aylar, kaskın etkili olabildiği dönemdir. Tedavi sürecinin nasıl ilerlediğini kranial kask süreci adım adım yazımızda okuyabilirsiniz.

Ne zaman uzmana başvurmalı?

• Bebeğiniz başını sürekli aynı tarafa eğiyor veya çeviriyorsa
• Boynun bir tarafında şişlik veya sertlik fark ettiyseniz
• Başın arkasında ya da bir yanında düzleşme, kulak veya alın hizasında asimetri varsa
• Bebeğiniz ateş, huzursuzluk, kusma ile birlikte aniden boyun eğriliği geliştirdiyse (bu durum acil değerlendirme gerektirir)
• Fizyoterapiye rağmen birkaç hafta içinde belirgin ilerleme olmuyorsa

İlk adım çocuk doktorunuza danışmaktır; gerekli görülürse fizyoterapi ve ilgili uzmanlara yönlendirme yapılır. Baş şeklini ölçtürmek için randevu alabilir, tedavi ettiğimiz durumları tedaviler sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tortikolis kaç ayda düzelir?

Süre; tortikolisin derecesine, tedaviye ne zaman başlandığına ve egzersizlerin düzenine göre değişir. Erken başlanan fizyoterapiyle iyileşme genellikle daha hızlıdır. Beklenen süreyi bebeğinizi izleyen fizyoterapist ve hekim öngörebilir.

Tortikolis ağrı yapar mı?

Konjenital müsküler tortikolis genellikle ağrısızdır. Ancak bebeğin ani başlayan boyun eğriliği ağrı, ateş veya huzursuzlukla birlikteyse başka nedenler açısından hemen doktora başvurulmalıdır.

Tortikolis kafa şeklini kalıcı olarak bozar mı?

Tortikolis, başın hep aynı tarafa gelmesine yol açarak plagiosefaliyi kolaylaştırabilir. Erken fark edilip boyun hareketi düzeltildiğinde ve baş şekli takip edildiğinde, asimetrinin belirginleşme riski azaltılabilir.

Tortikolisli bebek yüzüstü yatırılabilir mi?

Uyku için hayır; uyku her zaman sırt üstü olmalıdır. Ancak uyanıkken ve gözetim altında yapılan karın üstü zaman, tortikolisi olan bebekler için özellikle önerilir.

Tortikolis için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme çocuk doktoru tarafından yapılır. Gerekirse fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanı, çocuk ortopedisi veya ilgili diğer branşlara yönlendirme yapılır.