Əmgək nə vaxt bağlanır? Körpələrdə əmgək bələdçisi

Əmgək nədir?

Əmgək (tibbi adı ilə fontanel) körpənin kəllə sümüklərinin hələ birləşmədiyi yerlərdə yerləşən, toxunduqda yumşaq hiss olunan sahələrdir. Bu nahiyələr bərk və davamlı pərdə ilə örtülüdür. Əmgəklər iki mühüm funksiya daşıyır: doğuş zamanı başın doğuş kanalından keçə bilməsi üçün kəllə sümüklərinin bir qədər bir-birinin üstünə keçməsinə imkan verir və ilk illərdə sürətlə böyüyən beynin rahat inkişafına yer açır.

Körpələrdə neçə əmgək var?

Yenidoğulmuşda bir neçə fontanel var, lakin valideynlərin əllə hiss edə bildiyi və həkimlərin müntəzəm yoxladığı iki əsas əmgək var:

• Ön əmgək (anterior fontanel): Başın təpəsində, alına yaxın, romb formasında olan böyük əmgəkdir. Xalq arasında "əmgək" deyildikdə adətən bu nəzərdə tutulur.
• Arxa əmgək (posterior fontanel): Başın arxa hissəsində, üçbucaq formasında və daha kiçik olan əmgəkdir. Bəzi körpələrdə hətta doğuş zamanı çətin hiss olunur.

Bunlardan başqa başın yan tərəflərində daha kiçik fontanellər də var; onlar adətən erkən dövrdə bağlanır və gündəlik həyatda çox da hiss olunmur.

Əmgək nə vaxt bağlanır?

Bağlanma vaxtı körpədən körpəyə dəyişir və geniş normal aralığa malikdir. Ümumilikdə:

• Arxa əmgək: Əksər hallarda təxminən 1–2 aylıqda bağlanır.
• Ön əmgək: Adətən 12–18 ay arasında bağlanır; təxminən 9 aydan 24 aya qədər olan dövr bir çox sağlam körpədə görülə bilən aralıqdır.

Bağlanma birdən-birə baş vermir; əmgək aylar ərzində yavaş-yavaş kiçilir. Buna görə bir müayinədə "bağlanıb" və ya "açıqdır" demək əvəzinə həkiminiz əmgəyin ölçüsünü, baş çevrəsi ölçmələrini və inkişaf mərhələlərini birlikdə izləyir.

Normal əmgək necə görünür?

Körpə sakit olduqda və dik tutulduqda normal ön əmgək adətən düz və ya çox yüngül içəri doğru batıq görünür və toxunduqda yumşaqdır. Körpə ağlayanda, gücənəndə və ya uzananda müvəqqəti olaraq bir qədər qabara bilər; bu, sakitləşdikdən sonra keçir. Bəzən əmgəkdə ürək döyüntüsünə uyğun yüngül nəbz görünə bilər; bu da adətən normaldır.

Çökmüş əmgək nə deməkdir?

Körpə sakit və dik olarkən əmgəyin nəzərəçarpacaq dərəcədə içəri çökmüş görünməsi ən çox maye itkisinə (susuzlaşma, dehidratasiya) işarə edə bilər. Xüsusilə ishal, qusma, qızdırma və ya kifayət qədər qidalanmama ilə birlikdə görülürsə, vacibdir. Müşayiət edə biləcək digər əlamətlər bunlardır:

• Bezlərin həmişəkindən xeyli az islanması
• Ağızda və dodaqlarda quruluq, göz yaşı olmadan ağlama
• Həddindən artıq halsızlıq, yuxuya meyl, qidalanmadan imtina

Bu əlamətlər varsa, gözləmədən pediatra və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət edilməlidir.

Qabarıq və ya gərgin əmgək təhlükəlidirmi?

Körpə sakit, dik vəziyyətdə və ağlamırkən əmgəyin nəzərəçarpacaq dərəcədə qabarıq, gərgin və bərk hiss olunması kəllədaxili təzyiqin artdığını göstərə bilər. Bu vəziyyət infeksiya (məsələn, meningit), kəllədaxili maye toplanması və ya digər ciddi səbəblərlə bağlı ola bilər. Xüsusilə qızdırma, davamlı qusma, həddindən artıq narahatlıq və ya həddindən artıq yuxululuq, qıcolma və ya cır səsli ağlama müşayiət edirsə, təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır. Ağlayarkən müvəqqəti qabarma isə adətən normaldır.

Əmgəyin tez bağlanması nə deməkdir?

Ön əmgəyin gözləniləndən tez bağlanması həmişə problem olduğu demək deyil; bəzi sağlam körpələrdə əmgək tez kiçilir və başın böyüməsi normal davam edir. Vacib olan baş çevrəsinin böyümə əyrisində müntəzəm irəliləməsi və baş formasının mütənasib olmasıdır. Lakin tez bağlanma baş çevrəsinin yavaş böyüməsi və ya nəzərəçarpan baş forması pozuntusu ilə birlikdədirsə, həkimlər kraniosinostoz ehtimalını araşdıra bilər.

Kraniosinostoz nədir, əmgəklə əlaqəsi varmı?

Kraniosinostoz kəllə sümükləri arasındakı birləşmə xətlərindən (tikişlərdən, suturalardan) birinin və ya bir neçəsinin vaxtından əvvəl bitişməsidir. Bitişən tikişdən asılı olaraq baş müəyyən istiqamətdə uzanır və ya daralır. Məsələn, sagittal tikişin vaxtından əvvəl bağlanması başın öndən arxaya uzanmasına (skafosefaliya), metopik tikişin vaxtından əvvəl bağlanması isə alnın üçbucaq görünməsinə (triqonosefaliya) səbəb ola bilər. Vacib məqam: əmgəyin açıq olması tikişlərin açıq olduğu demək deyil; diaqnozu neyrocərrah və ya müvafiq mütəxəssis həkim müayinə və lazım olarsa görüntüləmə ilə qoyur.

Əmgək gec bağlanarsa, nə olur?

Ön əmgəyin 2 yaş ətrafında hələ də nəzərəçarpacaq dərəcədə açıq olması "gec bağlanma" kimi qiymətləndirilə bilər. Çox vaxt bu, ailəvi xüsusiyyət və ya normal variantdır. Bununla belə, həkiminiz bəzi səbəbləri istisna etmək istəyə bilər:

• D vitamini çatışmazlığı və bununla bağlı sümük inkişafı problemləri (raxit)
• Tiroid hormonu çatışmazlığı (hipotireoz)
• Kəllədaxili maye toplanması kimi baş çevrəsinin sürətli böyüməsinə səbəb olan hallar
• Bəzi genetik və skelet inkişafına təsir edən sindromlar

Bu səbəblərin olub-olmamasına yalnız müayinə və lazım olarsa analizlərlə qərar vermək olar; gec bağlanma təkbaşına diaqnoz deyil.

Əmgəyə toxunmaq zərərlidirmi?

Xeyr. Əmgək möhkəm pərdə ilə qorunur; körpənizi sığallamaq, saçını yumaq, daramaq və ya papaq taxmaq ona zərər vermir. Əlbəttə, basmaq, sərt zərbə və ya qəfil təzyiq göstərmək düzgün deyil; amma gündəlik baxım zamanı əmgəyə toxunmaqdan çəkinməyinizə ehtiyac yoxdur. Əmgək nahiyəsində yaranan kəpəyəbənzər qabıqlar (süd qabığı) da ehmalca yumaqla təmizlənə bilər.

Əmgəklə bağlı geniş yayılmış yanlış təsəvvürlər

• "Əmgəyə toxunulsa, körpə zərər görər." Adi baxım zamanı toxunmaq təhlükəsizdir.
• "Əmgək döyünürsə, körpə xəstədir." Yüngül nəbz hissi əksər körpələrdə normaldır.
• "Əmgək tez bağlansa, beyin böyüyə bilməz." Beynin böyüməsi əsasən tikişlərin açıq qalması ilə bağlıdır; tez bağlanma təkbaşına bu demək deyil, qiymətləndirməni həkim aparır.
• "Kalsium və ya D vitamini vermək əmgəyi tez bağlayır və ya onun bağlanmasının qarşısını alır." Əlavələr yalnız həkimin tövsiyə etdiyi şəkildə istifadə olunmalıdır; dozanı özbaşına dəyişməyin.

Əmgəklə başın forması arasında əlaqə varmı?

Əmgəyin özü başın formasını müəyyən etmir; lakin əmgəklərin və tikişlərin açıq olduğu ilk aylarda kəllə yumşaqdır və formalaşmağa açıqdır. Körpə uzun müddət eyni tərəfə yatırıldıqda başın arxasında yastılaşma yarana bilər (pozisional plagiosefaliya). Belə yastılaşmalar kraniosinostozdan fərqlidir; tikişlər açıqdır və çox vaxt vəziyyət dəyişiklikləri, qarın üstə vaxt və lazım olduqda mütəxəssis qiymətləndirməsi ilə izlənilir. Kəllənin sürətlə böyüdüyü ilk aylar kranial ortez (dəbilqə) müalicəsinin də tətbiq olunduğu dövrdür; proses sizə maraqlıdırsa, kranial dəbilqə prosesini addım-addım izah etdiyimiz yazımıza nəzər sala bilərsiniz.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda vaxt itirmədən pediatrınızla məsləhətləşin; təcili əlamətlərdə birbaşa təcili yardım şöbəsinə gedin:

• Körpə sakit və dik olarkən əmgəyin nəzərəçarpacaq dərəcədə çökmüş və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə qabarıq və gərgin olması
• Əmgəkdəki dəyişikliyi qızdırma, qusma, həddindən artıq yuxululuq, narahatlıq və ya qıcolmanın müşayiət etməsi
• Əmgəyin çox tez bağlanmış kimi görünməsi və başın formasının nəzərəçarpacaq dərəcədə uzun, dar və ya üçbucaq olması
• Baş çevrəsinin böyümə əyrisində çox yavaş və ya çox sürətlə irəliləməsi
• 2 yaşına yaxınlaşarkən əmgəyin hələ də geniş açıq qalması
• Başın bir tərəfində yastılaşma, qulaq və ya alın səviyyəsində asimmetriya hiss etməyiniz

Baş forması ilə bağlı narahatlıqlarınız üçün müalicə olunan hallar səhifəmizə nəzər sala və ya qəbula yazılaraq körpənizin baş formasını ölçdürə bilərsiniz. Diaqnoz həmişə pediatr və ya müvafiq mütəxəssis həkim tərəfindən qoyulmalıdır.

Tez-tez verilən suallar

Əmgək neçə aylıqda bağlanır?

Arxa əmgək əksər hallarda 1–2 aylıqda, ön əmgək adətən 12–18 ay arasında bağlanır. Təxminən 9–24 ay aralığı da bir çox sağlam körpədə görülə bilən normal aralıq hesab olunur.

Əmgək 6 aylıqda bağlanırmı?

Ön əmgəyin 6 aylıqda tamamilə bağlanması gözlənilən hal deyil. Belə bir müşahidə varsa, baş çevrəsi və baş forması ilə birlikdə pediatrınızın qiymətləndirməsi məqsədəuyğundur.

Əmgək niyə döyünür?

Əmgəyin altındakı pərdə nazik olduğu üçün beyindəki qan axını ilə bağlı yüngül nəbz hiss oluna bilər. Körpə sakit olarkən görülən yüngül döyüntü adətən normaldır.

Əmgək bağlanmadan dəbilqə taxmaq olarmı?

Bəli. Kranial ortez müalicəsi elə kəllənin böyüdüyü və əmgəklərin açıq olduğu dövrdə tətbiq olunur. Dəbilqənin uyğun olub-olmamasına isə mütəxəssis qiymətləndirməsi və ölçmələrlə qərar verilir.

Əmgəyə daim toxunmaq problem yaradırmı?

Xeyr. Adi baxım zamanı toxunmaq, yumaq və daramaq təhlükəsizdir. Yalnız basma və zərbə kimi sərt təmaslardan çəkinmək lazımdır.