Körpənin başı böyükdürmü? Baş çevrəsi nə vaxt əhəmiyyətlidir?

Körpələrdə başın böyüklüyü niyə diqqəti cəlb edir?

Yenidoğulmuşda baş bədənin qalan hissəsinə nisbətən böyükdür; bu, sürətlə inkişaf edən beynin təbii nəticəsidir. Uşaq böyüdükcə gövdə və ayaqlar daha sürətlə uzanır və nisbətlər dəyişir. Buna görə bir çox ailə körpəsinin başını “böyük” hesab edir; halbuki əksər hallarda baş çevrəsi yaşa görə normal hədlər daxilindədir. Bundan əlavə, başın forması da qavrayışa təsir edir: arxası düz və enli olan baş ölçüsü normal olsa belə böyük görünə bilər.

Böyük başlı körpə nə deməkdir? Makrosefaliya nədir?

Tibbdə baş çevrəsinin körpənin yaşı və cinsi üçün istifadə olunan böyümə əyrilərində normal aralığın yuxarı həddini aşması makrosefaliya adlanır. Bu hədd adətən 97-ci və ya 98-ci persentilin, yaxud orta göstəricidən iki standart kənarlaşma yuxarının aşılması kimi müəyyən edilir. Makrosefaliya diaqnoz deyil, tapıntıdır. Yəni “baş çevrəsi böyükdür” demək səbəbin araşdırılmalı və ya izlənməli olduğu deməkdir; bu, həmişə xəstəlik olduğu anlamına gəlmir.

Böyük başlı körpənin xəstəliyi varmı?

Böyük başlı körpələrin əhəmiyyətli bir hissəsində əsasında duran xəstəlik olmur. Böyük başın səbəbləri ümumilikdə belə qruplaşdırıla bilər:

• Ailəvi (xoşxassəli) böyük baş: Ana və ya atadan birinin də başı böyükdür. Körpə sağlamdır, inkişafı yaşına uyğundur və baş çevrəsi əyrinin yuxarı hissəsində olsa da, öz xəttinə paralel irəliləyir. Ən çox rast gəlinən haldır.
• Beyni əhatə edən maye boşluqlarının müvəqqəti genişliyi: Bəzi körpələrdə görüntüləmədə beyni əhatə edən maye sahələrinin geniş olduğu görünür. Çox vaxt xoşxassəlidir və zamanla düzəlir; lakin diaqnoz və izləmə həkim tərəfindən aparılır.
• Kəllədaxili maye toplanması (hidrosefaliya): Beyin-onurğa beyni mayesinin dövranında və ya sorulmasında problem nəticəsində mayenin toplanmasıdır. Baş çevrəsinin sürətlə artması ilə özünü göstərə bilər və tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Ətraflı məlumat üçün hidrosefaliya səhifəmizə baxa bilərsiniz.
• Daha nadir səbəblər: Bəzi genetik və ya metabolik vəziyyətlər, kəllədaxili qanaxmalar və ya törəmələr də baş çevrəsinin artmasına səbəb ola bilər. Bunlar adətən başqa əlamətlərlə birlikdə müşahidə olunur.

Hansı səbəbin söhbət mövzusu olduğunu yalnız həkim müayinə, anamnez, ailə üzvlərinin ölçüləri və lazım gələrsə görüntüləmə ilə müəyyən edə bilər.

Körpələrdə baş necə böyüməlidir?

Körpələrdə baş çevrəsi ən sürətlə ilk aylarda artır; birinci ilin ikinci yarısında bu artım yavaşlayır və sonrakı illərdə daha ləng gedir. Sağlam körpədə baş çevrəsi böyümə əyrisində adətən müəyyən bir persentil xəttinə yaxın irəliləyir. Bir körpənin 90-cı, digərinin 25-ci persentildə olması özlüyündə problem deyil. Diqqət edilməli olan, baş çevrəsinin qısa müddətdə bir neçə persentil xəttini yuxarı doğru kəsməsi, yəni körpənin öz böyümə kanalından nəzərəçarpacaq dərəcədə ayrılmasıdır.

Baş çevrəsi necə ölçülür?

Baş çevrəsi dartılmayan santimetr lenti ilə ölçülür. Düzgün ölçmə üçün:

• Körpə sakit olmalı, başında papaq, sancaq və ya saç rezini olmamalıdır.
• Lent öndə qaşların bir az yuxarısından, alnın ən qabarıq hissəsindən keçirilir.
• Arxada başın ən qabarıq nöqtəsinin (ənsə çıxıntısı) üzərindən dolandırılır.
• Lent iki yanda qulaqların üstündən, sıxmadan, lakin boş da buraxmadan keçirilir.
• Ölçmə bir neçə dəfə təkrarlanır və ən böyük göstərici qeyd olunur.

Evdə aparılan ölçmələr kiçik fərqlər göstərə bilər; buna görə qərar həkimin müntəzəm müayinələrdə apardığı ölçmələrə əsasən verilir.

Baş çevrəsi hansı müayinələrdə ölçülür?

Baş çevrəsinin ölçülməsi körpəlik və erkən uşaqlıq dövründə uşaq həkimi müayinələrinin adi hissəsidir və xüsusilə ilk iki ildə müntəzəm aparılır. Hər ölçmə böyümə əyrisinə qeyd edilir və əvvəlki göstəricilərlə müqayisə olunur. Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə qiymətləndirmə adətən düzəldilmiş yaşa (gözlənilən doğum tarixinə görə hesablanan yaş) görə aparılır; buna görə erkən doğulmuş körpənin ölçüsünü doğum tarixinə görə şərh etmək yanıltıcı ola bilər. Ölçmələri dəftərə və ya telefonunuza qeyd etmək müayinələrdə həkiminizlə dəyişikliyi müzakirə etməyi asanlaşdırır.

Baş çevrəsi kalkulyatoru nəyə yarayır?

Körpənizin baş çevrəsi ölçüsünün yaşına görə böyümə əyrisinin harasına düşdüyünü görmək istəyirsinizsə, baş çevrəsi kalkulyatorumuzdan istifadə edə bilərsiniz. Alət daxil etdiyiniz yaş, cins və ölçüyə əsasən təxmini persentil göstəricisi təqdim edir. Bu məlumat uşaq həkiminizlə danışarkən faydalı başlanğıc ola bilər; lakin diaqnoz qoymur və həkim qiymətləndirməsini əvəz etmir. Xüsusilə təkrarlanan ölçmələrdə göstəricinin sürətlə yüksəldiyini görürsünüzsə, bunu həkiminizlə bölüşün.

Körpənin başının böyük olması nə vaxt əhəmiyyətlidir?

Aşağıdakı hallarda böyük baş daha ətraflı qiymətləndirmə tələb edə bilər:

• Baş çevrəsinin böyümə əyrisində qısa müddətdə persentil xətlərini yuxarı doğru kəsməsi
• Körpə sakit və dik vəziyyətdə olarkən ön əmgəyin gərgin, qabarıq və ya bərk olması
• Təkrarlanan qusma, qidalanmadan imtina
• Həddindən artıq narahatlıq, cingiltili səslə ağlama və ya qeyri-adi yuxululuq
• Gözlərin daim aşağı baxması
• İnkişaf mərhələlərində gecikmə və ya qazanılmış bacarıqların itirilməsi
• Qıcolmalar

Bu əlamətlərdən biri varsa, gözləmədən uşaq həkiminə və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır. Əmgəklə bağlı xəbərdarlıq əlamətlərini əmgək nə vaxt bağlanır yazımızda ətraflı tapa bilərsiniz.

Başın kiçikliyi də əhəmiyyətlidirmi?

Bəli. Baş çevrəsinin yaşa görə normal aralıqdan aşağı olması (mikrosefaliya) və ya zaman keçdikcə kifayət qədər artmaması da həkim qiymətləndirməsi tələb edir. Buna görə baş çevrəsinin izlənməsində yalnız “böyükdürmü?” sualına deyil, böyümənin müntəzəm olub-olmadığına baxılır. Əyridə aşağıya doğru nəzərəçarpan sürüşmə də yuxarıya doğru sürətli yüksəliş qədər əhəmiyyətlidir və uşaq həkimi ilə müzakirə edilməlidir.

Ailəvi böyük baş necə müəyyən edilir?

Həkim ailəvi böyük başdan şübhələndikdə adətən ana və atanın baş çevrəsini də ölçür. Valideynlərdən birinin də başı böyükdürsə, körpə sağlam görünürsə, inkişafı yaşına uyğundursa və baş çevrəsi əyridə öz kanalına paralel irəliləyirsə, çox vaxt yalnız izləmə kifayət edir. Belə körpələrdə müntəzəm müayinələrlə baş çevrəsinin gedişatı izlənilir. Tapıntılara əsasən əlavə müayinəyə ehtiyac olub-olmadığına həkim qərar verir.

Həkim hansı müayinələri təyin edə bilər?

Əksər körpələrdə ətraflı müayinə və ölçmələrin izlənməsi kifayətdir. Həkim lazım bilsə, əmgək açıq olduqda aparıla bilən və radiasiya olmayan baş ultrasəs müayinəsi və ya daha ətraflı görüntüləmə üsulları təyin edə bilər. Hansı müayinənin lazım olduğuna körpənin tapıntılarına, inkişafına və ölçmələrin gedişatına əsasən həkim qərar verir; hər böyük başda görüntüləmə tələb olunmur.

Başın böyüklüyü ilə başın forması eyni şeydirmi?

Xeyr. Başın böyüklüyü baş çevrəsi ilə qiymətləndirilir və beynin böyüməsi ilə bağlıdır. Başın forması isə başın simmetriyası və nisbətləri ilə bağlıdır. Arxası yastılaşmış, qısa və enli baş (braxisefaliya) böyük görünə bilər; lakin baş çevrəsi normaldır. Eyni şəkildə, baş çevrəsi normal hədlərdə olan körpədə nəzərəçarpan əyrilik (plagiosefaliya) ola bilər. Kranial dəbilqə kimi baş formasının müalicə üsulları başın böyüklüyünü dəyişmir; onlar yalnız vəziyyətlə bağlı forma pozğunluqlarında böyüməni istiqamətləndirmək məqsədilə istifadə olunur. Müxtəlif baş formaları üçün körpələrdə baş formaları yazımıza nəzər sala bilərsiniz.

Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?

Baş çevrəsinin sürətlə artdığını hiss etmisinizsə, əmgək gərgin və ya qabarıqdırsa, qusma, həddindən artıq narahatlıq, yuxululuq, qıcolma və ya inkişafda geriləmə varsa, vaxt itirmədən uşaq həkiminə müraciət edin; lazım gələrsə uşaq nevroloquna və ya neyrocərraha yönləndiriləcəksiniz. Körpəniz sağlam görünür, lakin başı sizə böyük gəlirsə, bunu adi müayinələrdə həkiminizlə müzakirə etməyiniz kifayətdir. Başın forması ilə bağlı, məsələn, yastılaşma və ya əyrilik kimi narahatlığınız varsa, baş formasının qiymətləndirilməsi üçün qəbula yazıla bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Körpənin başının böyük olması zəka ilə bağlıdırmı?

Baş çevrəsinin normal aralıq daxilində böyük və ya kiçik olması özlüyündə zəka barədə məlumat vermir. Vacib olan körpənin sağlam inkişafı və baş çevrəsinin müntəzəm gedişatıdır.

Böyük başlı körpənin başı nə vaxt normala qayıdır?

Ailəvi böyük başda baş adətən böyük qalır, lakin sağlamlıqla bağlı problem yaratmır. Böyüdükcə bədən nisbətləri dəyişdiyi üçün başın görünən böyüklüyü azalır.

Baş çevrəsi 97-ci persentildən yuxarıdırsa, nə etməliyəm?

Bunu uşaq həkiminizlə bölüşün. Həkim ailə üzvlərinin ölçülərinə, inkişafa və əvvəlki ölçmələrə baxaraq izləmə və ya əlavə müayinəyə ehtiyac olub-olmadığına qərar verir.

Körpənin başı böyükdür və əmgəyi bağlanmayıbsa, problem varmı?

Ön əmgək əsasən 12–18 ay arasında bağlanır; daha gec bağlanma özlüyündə xəstəlik demək deyil. Böyük başla birlikdə qiymətləndirilməsi üçün həkiminizlə məsləhətləşin.

Dəbilqə böyük başlı körpələrdə istifadə olunurmu?

Kranial dəbilqə başın böyüklüyünü müalicə etmir. O, yalnız mütəxəssis qiymətləndirməsindən sonra vəziyyətlə bağlı yastılaşma və ya asimmetriya kimi baş forması problemlərində tövsiyə oluna bilər.