Dolixosefaliya

Dolixosefaliya nədir?

Dolixosefaliya termini yunanca "dolikhos" (uzun) və "kephalē" (baş) sözlərindən yaranıb və uzun-dar baş quruluşunu ifadə edir. "Dolixosefal nə deməkdir?" və ya "dolixosefal nədir?" sualının qısa cavabı belədir: dolixosefal baş yuxarıdan baxdıqda öndən arxaya uzunluğu yanlara enindən nəzərəçarpacaq dərəcədə böyük olan başdır. Bu xüsusiyyətli baş quruluşu üçün "dolixosefalik" sifəti də işlədilir.

Dolixosefal baş quruluşu həmişə xəstəlik demək deyil; bəzi uşaqlarda ailəvi və normal variant ola bilər. Körpəlik dövründə isə çox vaxt kəlləyə uzun müddət xaricdən təzyiq düşməsi nəticəsində yaranan pozisional forma pozulması kimi qarşımıza çıxır. Oxşar uzun və dar görünüş sagittal tikişin erkən bağlandığı skafosefaliyada da müşahidə oluna bilər; lakin skafosefaliya fərqli vəziyyətdir və müalicə yanaşması da fərqlidir.

Dolixosefaliyanın əlamətləri hansılardır?

Valideynlərin fərq edə biləcəyi əsas əlamətlər bunlardır:

• Başın öndən arxaya uzunluğunun nəzərəçarpacaq dərəcədə çox olması
• Başın yanlardan dar, yan səthlərinin yastılaşmış görünməsi
• Yandan baxdıqda oval və uzun baş görünüşü; alın və ənsə nahiyəsinin daha qabarıq görünməsi
• Körpənin çox vaxt başını həmişə eyni tərəfə çevirərək uzanması

Pozisional dolixosefaliya əsasən baş forması ilə bağlı vəziyyətdir. Bununla belə, baş çevrəsinin sürətlə artması, əmgəkdə gərginlik, tikiş xətti boyunca bərk qabarıqlıq və ya inkişaf mərhələlərində gecikmə fərq edilərsə, vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.

Dolixosefaliya nə səbəbdən yaranır?

Körpələrdə kəllə sümükləri yumşaq və elastikdir; başın uzun müddət eyni nahiyədən təzyiq alması baş formasına təsir göstərə bilər. Dolixosefaliyanın əsas səbəbləri bunlardır:

• Vaxtından əvvəl doğuş və reanimasiya dövrü: Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrin kəlləsi daha yumşaqdır; yenidoğulmuşların reanimasiya şöbəsində uzun müddət yan üstə uzanmaq başın yanlardan sıxılmasına səbəb ola bilər.
• Daim yan üstə uzatma: Evə yazıldıqdan sonra da körpənin həmişə yan üstə saxlanması eyni təsiri davam etdirə bilər.
• Boyun əzələlərində məhdudluq (tortikollis): Başın hərəkətini məhdudlaşdıraraq onun daim eyni vəziyyətdə qalmasına səbəb ola bilər.
• Kraniosinostoz: Daha az hallarda uzun və dar baş sagittal tikişin erkən bağlanmasından (skafosefaliya) qaynaqlanır. Bu vəziyyət pozisional deyil və uşaq neyrocərrahiyyəsi qiymətləndirməsi tələb edir.

Dolixosefaliya (dolixosefal baş quruluşu) necə müalicə olunur?

Müalicə vəziyyətin pozisional, yoxsa tikişlə əlaqəli olduğunun həkim tərəfindən dəqiqləşdirilməsi ilə başlayır. Pozisional dolixosefaliyada məqsəd böyüməkdə olan kəllənin daha tarazlı formalaşmasına kömək etməkdir:

• Pozisiyanın tənzimlənməsi: Yuxuda arxası üstə uzatma təhlükəsiz yuxu tövsiyələrinə uyğun davam etdirilir; körpə oyaq və nəzarət altında olarkən vəziyyəti müxtəlifləşdirilir, başın daim yandan təzyiq alması önlənir.
• Nəzarət altında qarın üstə vaxt (tummy time): Boyun və gövdə əzələlərini gücləndirir, təzyiqin bir nahiyədə toplanmasını azaldır.
• Fizioterapiya: Tortikollis müşayiət edirsə, boynun hərəkət amplitudunu artırmağa yönəlmiş məşqlər həkim və ya fizioterapevt tövsiyəsi ilə tətbiq olunur.
• Kranial ortez (dəbilqə): Nəzərəçarpan və ya pozisiya tədbirlərinə baxmayaraq düzəlməyən dolixosefaliyada körpəyə fərdi hazırlanan dəbilqə başın genişlənməli olduğu nahiyələrə böyümə sahəsi saxlayaraq formanın yönləndirilməsinə kömək edir.

Skafosefaliya kimi kraniosinostoz hallarında müalicə planını uşaq neyrocərrahiyyəsi komandası müəyyən edir. Bu hallarda dəbilqə təkbaşına müalicə deyil; lazım olduqda cərrahiyyədən sonra dəstək kimi istifadə oluna bilər.

Dəbilqə nə vaxt lazımdır?

Dəbilqə qərarı yalnız görünüşə görə deyil, həkim müayinəsi və ölçmələrə əsasən verilir. Cranioplus-da körpənin başı radiasiyasız 3D optik skanlama ilə ölçülür və başın eninin uzunluğuna nisbətini göstərən sefalik indeks (CI) kimi göstəricilər qeydə alınır. Dəbilqə adətən nəzərəçarpan dolixosefaliyası olan və ya pozisiya tədbirlərinə baxmayaraq düzəlmə müşahidə olunmayan körpələrdə, kəllənin sürətlə böyüdüyü dövrdə (çox vaxt təxminən 4–6-cı aylarda) nəzərdən keçirilir. Daha sonrakı aylarda da tətbiq oluna bilər; lakin başın böyüməsi yavaşladıqca formaya təsiri azalır. Müalicə müddəti körpənin yaşına və vəziyyətin dərəcəsinə görə dəyişir və müntəzəm müayinələrlə izlənilir.

Tez-tez verilən suallar

Dolixosefal nə deməkdir?

Dolixosefal "uzunbaşlı" mənasını verir; öndən arxaya uzunluğu eninə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə böyük olan baş quruluşunu ifadə edir.

Dolixosefaliya ilə skafosefaliya eyni şeydirmi?

Xeyr. Hər ikisində baş uzun və dar görünə bilər; lakin pozisional dolixosefaliya xarici təzyiqlə əlaqəlidir, skafosefaliya isə sagittal tikişin erkən bağlanması ilə yaranır. Fərqi həkim müəyyən edir, lazım olduqda görüntüləmə tələb oluna bilər.

Dolixosefaliya öz-özünə düzəlirmi?

Yüngül pozisional hallarda körpə böyüdükcə və vəziyyəti müxtəlifləşdirildikcə baş forması yaxşılaşa bilər. Nəzərəçarpan və ya irəliləyən hallarda öz-özünə düzəlmə məhdud qala biləcəyi üçün erkən qiymətləndirmə tövsiyə olunur.

Dolixosefalik baş quruluşu beyin inkişafına təsir edirmi?

Pozisional dolixosefaliya əsasən baş forması ilə bağlı vəziyyətdir. İnkişafla bağlı hər hansı narahatlıq isə pediatr və ya uşaq nevroloqu ilə ayrıca qiymətləndirilməlidir.