Tummy time nədir? Qarın üstə vaxt üzrə bələdçi (ay-ay)

Tummy time nə deməkdir?

İngilis dilindəki "tummy time" ifadəsi Azərbaycan dilində "qarın üstə vaxt" və ya "üzüüstə oyun vaxtı" kimi işlədilir. Körpə oyaq olarkən düz və təhlükəsiz səthə, sinənizin üstünə və ya qucağınıza qarnı aşağı gələcək şəkildə uzadılır. Bu zaman körpə başını qaldırmağa, ətrafına baxmağa və qollarından dayaq almağa çalışır. Sadə görünsə də, bu, körpənin motor inkişafı üçün vacib məşqdir.

Körpə yatarkən niyə arxası üstə uzadılmalıdır?

Körpələrin qəfil ölüm sindromu riskini azaltmaq üçün beynəlxalq tövsiyələr aydındır: körpə 1 yaşına qədər hər yuxuda arxası üstə, düz və bərk döşəkdə, yastıq, yorğan, oyuncaq və pozisiyalayıcı olmadan yatırılmalıdır. Arxası üstə yuxu təcrübəsi geniş yayıldıqdan sonra başın arxasında yastılaşma müşahidə olunan körpələrin sayının artdığı məlumdur. Həll yolu arxası üstə yuxudan imtina etmək deyil, körpə oyaq olarkən qarın üstə vaxtı və vəziyyət müxtəlifliyini artırmaqdır.

Körpəni nə vaxt üzüüstə uzatmaq olar?

Nəzarət altında qarın üstə vaxta ilk günlərdən başlamaq olar. Yenidoğulmuşlar üçün ən asan üsul onu yarıuzanmış vəziyyətdə olan böyüyün sinəsinin üstünə üzüüstə uzatmaqdır. Yuxu üçün isə üzüüstə uzatmaq tövsiyə olunmur. Körpə özü arxası üstdən qarnı üstə və qarnı üstdən arxası üstə çevrilə bilirsə, yuxuda öz seçdiyi vəziyyətdə qalması adətən qəbul edilir; yenə də yuxuya həmişə arxası üstə uzadılaraq başlanmalıdır. Vaxtından əvvəl doğulmuş və ya sağlamlıq problemi olan körpələr üçün həkiminizin tövsiyəsinə əməl edin.

Tummy time-ın faydaları hansılardır?

• Boyun, çiyin, qol və kürək əzələlərini gücləndirir.
• Başı saxlamaq, çevrilmək, oturmaq və iməkləmək kimi bacarıqlara hazırlayır.
• Başın arxasındakı daimi təzyiqi azaldaraq pozisional plagiosefaliya və braxisefaliya kimi yastılaşmaların qarşısının alınmasına töhfə verir.
• Körpənin dünyanı fərqli bucaqdan görməsinə və sensor inkişafına dəstək olur.
• Boyun hərəkətini müxtəlifləşdirdiyi üçün tortikollisi olan körpələrdə fizioterapiyaya dəstək olur.

Ay-ay tummy time müddəti nə qədər olmalıdır?

Aşağıdakı müddətlər ümumi bələdçidir; hər körpə fərqlidir və vacib olan körpənin kefli olduğu qısa seansları gün ərzində paylamaqdır. ÜST hələ iməkləməyən körpələr üçün gün ərzində paylanmış cəmi ən azı 30 dəqiqə qarın üstə vaxt tövsiyə edir.

• 0–1 ay: Gündə bir neçə dəfə, hər dəfə təxminən 1–3 dəqiqə. Ən asanı körpəni sinənizin üstünə uzatmaqdır.
• 1–2 ay: Seanslar təxminən 3–5 dəqiqəyə qədər uzana bilər. Körpə başını qısa müddətə qaldırıb yana çevirməyə başlayır.
• 2–3 ay: Gün ərzində cəmi təxminən 20–30 dəqiqəyə çatmaq hədəflənə bilər. Körpə qollarının ön hissəsinə dayanıb başını daha uzun saxlaya bilər.
• 4–5 ay: Bir çox körpə cəmi 30 dəqiqədən çoxunu rahat edir; qollarını uzadıb sinəsini qaldıra, oyuncaqlara uzana bilir.
• 6 ay və sonra: Körpə çevrilməyə, qarnı üstə fırlanmağa və iməkləməyə hazırlaşır. Yerdə sərbəst hərəkət vaxtı artırılmalıdır.

Körpəniz narahat olarsa, məcbur etməyin; qısa fasilə verib sonra yenidən cəhd edin. Müddətləri artırmaq yarış deyil.

Tummy time üçün hansı vəziyyətlərdən istifadə etmək olar?

Qarın üstə vaxt yalnız yerdə edilməli deyil. Körpənin yaşına və kefinə görə müxtəlif vəziyyətləri sınaya bilərsiniz:

• Sinə üstə: Yarıuzanmış vəziyyətdə körpəni sinənizin üstünə üzüüstə uzadın. Yenidoğulmuşlar üçün ən rahat başlanğıcdır.
• Qucaqda qarın üstə: Oturmuş vəziyyətdə körpəni dizlərinizin üstünə qarnı aşağı gələcək şəkildə uzadın və kürəyini əlinizlə dəstəkləyin; bu, qazların çıxmasına da kömək edə bilər.
• Qol üstə daşıma: Körpəni qarnı qolunuzun ön hissəsinə gələcək şəkildə, başını və sinəsini dəstəkləyərək qısa müddət daşıya bilərsiniz.
• Yerdə oyun döşəkçəsi: Körpə başını bir az qaldıra bilməyə başladıqda düz və təmiz döşəkçənin üzərində, qarşısına oyuncaqlar qoyaraq oynaya bilərsiniz.

Hər vəziyyətdə körpənin üzünün açıq, tənəffüs yolunun sərbəst olduğuna və sizin daim yanında olduğunuza əmin olun.

Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə tummy time necə edilir?

Erkən doğulmuş körpələrdə əzələlər daha zəif ola bilər və bəzilərində reanimasiya şöbəsində uzun müddət yan üstə uzanma səbəbindən baş forması daha uzun və dar görünə bilər. Bu körpələrdə qarın üstə vaxta nə vaxt və necə başlanacağını düzəldilmiş yaşı da nəzərə alaraq uşaq həkiminiz və ya fizioterapevtiniz müəyyən etməlidir. Adətən sinə üstə kimi dəstəkli vəziyyətlərlə, çox qısa seanslarla başlanır.

Körpəm tummy time-ı sevmirsə, nə etməliyəm?

Bir çox körpə əvvəlcə qarın üstə vəziyyəti sevmir; bu, olduqca geniş yayılmış haldır. Aşağıdakı məsləhətlər işinizi asanlaşdıra bilər:

• Körpəni sinənizin və ya ayaqlarınızın üstünə uzadaraq başlayın; üzünüzü görmək onu sakitləşdirir.
• Körpənin göz səviyyəsinə enin, danışın, mahnı oxuyun.
• Sinəsinin altına kiçik, rulon şəklində bükülmüş dəsmal qoyaraq qollarına dəstək olun (yalnız oyaq olarkən və nəzarət altında).
• Kontrast rəngli kitablardan, sınmayan körpə güzgüsündən və ya səsli oyuncaqlardan istifadə edin.
• Uşaq bezini dəyişdikdən sonra və ya oyananda, qarnı tox olmayanda cəhd edin; qidalanmadan dərhal sonra qusma ola bilər.
• Qısa, lakin tez-tez seanslar uzun və yorucu seanslardan daha təsirlidir.

Tummy time təhlükəsizdirmi, nələrə diqqət etmək lazımdır?

• Körpə qarnı üstə olarkən heç vaxt tək buraxılmamalıdır.
• Körpə yuxuya getsə, arxası üstə çevrilib öz yatağına keçirilməlidir.
• Yumşaq yastıq, divan və ya böyüklərin yatağı əvəzinə düz və bərk səthə üstünlük verin.
• Bu zaman bacı-qardaşlar və ev heyvanları körpədən təhlükəsiz məsafədə olmalıdır.

Tummy time ilə bağlı geniş yayılmış səhvlər hansılardır?

• Heç başlamamaq və ya çox gec başlamaq: Körpənin "hazır olmasını" gözləmək əvəzinə ilk həftələrdən qısa seanslarla başlamaq daha asandır.
• Bir dəfəyə uzun müddət məcbur etmək: Ağlayan körpədə uzun seanslar körpənin bu vəziyyətlə mənfi əlaqə qurmasına səbəb ola bilər.
• Yumşaq səthlərdən istifadə etmək: Divan, böyüklərin yatağı və ya qabarıq yastıqlar həm təhlükəsizlik, həm də hərəkət baxımından uyğun deyil.
• Yuxuda üzüüstə uzatmaq: Qarın üstə vaxt yalnız oyaq olarkən və nəzarət altında keçirilir.

Qarın üstə vaxt başın yastılaşmasının qarşısını alırmı?

Qarın üstə vaxt başın arxasındakı təzyiqi azaltdığı üçün pozisional yastılaşmanın qarşısının alınmasında ən vacib gündəlik vərdişlərdən biridir; lakin təkbaşına hər halın qarşısını ala bilməz. Təsirli profilaktika planı adətən aşağıdakıları birlikdə əhatə edir:

• Beşikdə başın istiqamətini hər gecə növbə ilə dəyişmək
• Oyaq olarkən körpəni qucaqda dik daşımaq, körpə daşıyıcısında və avtomobil oturacağında keçən vaxtı məhdudlaşdırmaq
• Qidalandırarkən tərəfləri dəyişmək
• Boyun hərəkətində məhdudiyyət varsa, erkən qiymətləndirmə apartdırmaq

Yastılaşma hiss edildikdə bu tədbirlərə baxmayaraq irəliləyirsə, mütəxəssis qiymətləndirməsi və ölçmə vacibdir. Bəzi körpələrdə kranial ortez (dəbilqə) seçim kimi nəzərdən keçirilə bilər; prosesi kranial dəbilqə prosesi addım-addım yazımızda izah etmişik.

Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?

• Körpəniz 3–4 aylıq olanda qarnı üstə başını heç qaldıra bilmirsə
• Başını həmişə eyni tərəfə çevirir, digər tərəfə dönməkdə çətinlik çəkirsə
• Başın arxasında və ya bir yanında yastılaşma, qulaq və ya alın səviyyəsində asimmetriya hiss etmisinizsə
• Əzələlər çox boş və ya çox bərk görünürsə, inkişaf mərhələlərində nəzərəçarpan gecikmə varsa
• Qarın üstə vəziyyətdə nəfəs almaqda çətinlik, göyərmə kimi hal müşahidə etsəniz (təcili)

Bu hallarda əvvəlcə uşaq həkiminizlə məsləhətləşin. Baş formasını ölçdürmək istəyirsinizsə, qəbula yazıla bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Tummy time-a neçə günlükdən başlanır?

Nəzarət altında, ilk günlərdən sinənizin üstündə qısa seanslarla başlamaq olar. Vaxtından əvvəl doğulmuş və ya xüsusi sağlamlıq vəziyyəti olan körpələrdə həkiminizin tövsiyəsinə əməl edin.

Gündə cəmi nə qədər tummy time edilməlidir?

ÜST hələ iməkləməyən körpələr üçün gün ərzində paylanmış cəmi ən azı 30 dəqiqə tövsiyə edir. Yenidoğulmuşlarda bir neçə dəqiqəlik seanslarla başlanır və tədricən artırılır.

Körpə tummy time zamanı ağlayarsa, dayandırmalıyammı?

Məcbur etməyin. Qısa fasilə verib sakitləşdirin, sonra fərqli vəziyyətdə (məsələn, sinənizin üstündə) yenidən cəhd edin.

Tummy time qidalanmadan sonra edilirmi?

Qidalanmadan dərhal sonra edilməsi qusmaya səbəb ola bilər; qidalanmadan bir müddət sonra, körpə oyaq və kefli olanda cəhd etmək daha uyğundur.

Körpə yatarkən üzüüstə çevrilərsə, nə etməliyəm?

Körpə hər iki tərəfə özü çevrilə bilirsə, yuxuya arxası üstə uzadılmaq şərti ilə öz seçdiyi vəziyyətdə qala biləcəyi ümumilikdə qəbul edilir. Yataqda yastıq və yumşaq əşyalar olmamalıdır. Əmin deyilsinizsə, uşaq həkiminizlə məsləhətləşin.