Körpələrdə başın şişliyi necə düzəlir? Şiş baş nə zaman əhəmiyyətlidir?

Körpələrdə şiş baş nədən yaranır?

Yenidoğulmuşun kəlləsi hələ bir-birinə bitişməmiş sümük lövhələrindən ibarətdir. Sümüklərin arasında elastik birləşmə xətləri (tikişlər, suturalar) və əmgəklər var. Təbii doğuşda körpənin başı dar doğuş kanalından keçərkən bu sümüklər bir qədər sürüşür və bir-birinin üstünə keçir. Nəticədə baş doğuşdan sonra uzun, təpəsi şiş və ya konus formasında görünə bilər. Buna doğuş zamanı formalaşma (molding) deyilir. Uzun sürən doğuşlarda, ilk doğuşlarda və ya doğuşa köməkçi alətlər istifadə edildikdə daha nəzərəçarpan ola bilər. Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulan körpələrdə isə adətən daha az görülür.

Körpələrdə başın şişliyi necə düzəlir?

Doğuş zamanı formalaşma üçün xüsusi müalicə lazım deyil. Kəllə sümükləri doğuşdan sonrakı günlərdə təbii yerlərinə qayıdır və baş getdikcə yumrulaşır. Bu proses əksər körpələrdə bir neçə gün ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə irəliləyir; bəzi körpələrdə isə bir neçə həftə çəkə bilər. Bu dövrdə etmək lazım olanlar:

• Körpəni hər yuxuda arxası üstə, düz və bərk səthə yatırmaq
• Başın baxdığı istiqaməti yuxudan-yuxuya dəyişmək
• Oyaq və nəzarət altında olarkən qısa qarın üstə vaxtlar vermək
• Başı olduğu kimi saxlamaq; basmamaq, sıxmamaq, bağlamamaq
• Doğuşdan sonrakı yoxlamalarda pediatrın başı müayinə etməsini təmin etmək

Başa masaj etmək və ya onu bərk bağlamaq başın formasını düzəldirmi?

Xeyr. Körpənin başına masaj edərək, əllə basaraq, parça və ya bintlə bərk sararaq forma verməyə çalışmağın başın formasını düzəltdiyinə dair elmi sübut yoxdur. Körpənin kəlləsi və əmgəkləri həssasdır; belə üsullar dəriyə zərər verə, körpəni narahat edə və real problemin aşkarlanmasını gecikdirə bilər. Doğuş zamanı formalaşma onsuz da özbaşına düzəlir; düzəlməyən forma fərqi isə ev üsulları ilə deyil, qiymətləndirmə ilə həll edilməlidir. Yuxu zamanı baş yastığı və ya pozisiyalayıcıdan istifadə etmək də təhlükəsiz yuxu tövsiyələrinə uyğun deyil.

Doğuşdan sonra başdakı şişkinlik nədir?

Bəzi körpələrdə şişlikdən əlavə başın üzərində doğuşla bağlı şişkinliklər olur. Onların əsasları bunlardır:

• Kaput suksedaneum (doğuş şişkinliyi): Doğuş zamanı başın önə gələn hissəsində yaranan yumşaq, ödemli şişkinlikdir. Kəllə tikişlərinin xəttini keçə bilər və adətən bir neçə gün ərzində yox olur.
• Sefalohematoma: Kəllə sümüyünün üzərindəki pərdə ilə sümük arasında toplanan qandır. Adətən bir sümüyün hüdudları daxilində qalır, tikiş xəttini keçmir. Sorulması həftələr, bəzən bir neçə ay çəkə bilər.
• Vakuumla doğuşla bağlı şişkinlik: Vakuum tətbiq edilən nahiyədə yumru şişkinlik yarana bilər və əksər hallarda qısa müddətdə sorulur.

Bu şişkinliklər adətən özbaşına keçir; lakin onları pediatr izləməlidir. Şişkinliyin böyüməsi, bərkiməsi, körpənin narahat olması, qidalanmasının pozulması və ya sarılığın artması halında həkimə müraciət edilməlidir. Şişkinliyə basmaq və ya onu ovuşdurmaq tövsiyə olunmur.

Şiş baş neçə həftəyə düzəlir?

Doğuş zamanı formalaşma əksər körpələrdə ilk günlər ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır və adətən bir neçə həftə ərzində tamamilə yox olur. Sefalohematoma kimi doğuşla bağlı şişkinliklər isə daha uzun sürə bilər. Körpənizin başı bir neçə həftədən sonra hələ də şiş, uzun və ya dar görünürsə, yaxud zamanla daha nəzərəçarpan olursa, bu vəziyyət doğuş zamanı formalaşma ilə izah olunmaya bilər və qiymətləndirilməlidir. Başın formasının ümumilikdə hansı dövrdə oturuşduğunu körpələrdə başın forması nə vaxt oturuşur yazımızda izah etmişik.

Doğuşla bağlı şiş baş beynin inkişafına təsir edirmi?

Doğuş zamanı formalaşma körpənin doğuş kanalından keçə bilməsi üçün formalaşmış təbii uyğunlaşma mexanizmidir. Sümüklər doğuşdan sonra qısa müddətdə yerinə qayıdır və bu vəziyyətin beynin inkişafına mənfi təsir göstərməsi gözlənilmir. Valideynlərin bu dövrdə narahat olması başadüşüləndir; lakin şiş görünüş doğuşdan sonrakı ilk günlərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalırsa, bu, prosesin adi qaydada getdiyini göstərir. Davamlı və getdikcə artan forma fərqləri isə ayrıca qiymətləndirilir.

Evdə dəyişikliyi necə izləyə bilərəm?

Körpənin başını müəyyən fasilələrlə eyni bucaqlardan fotoşəkillə çəkmək dəyişikliyi görməyinizə kömək edir. Körpə qucaqda dik olarkən başın təpəsindən, yandan və öndən foto çəkin; bir neçə gün və ya bir həftə fasilə ilə təkrarlayın. Şişliyin azalıb-azalmadığını, başın uzunluğunun və eninin necə dəyişdiyini müqayisə edin. Bu fotolar pediatr yoxlamasında həkiminizə dəyişikliyi göstərmək üçün də faydalıdır; lakin müayinənin yerini tutmur.

Şiş baş nə zaman əhəmiyyətlidir?

Doğuş zamanı formalaşma keçdikdən sonra davam edən və ya yeni yaranan şiş və ya uzun baş müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər:

• Skafosefaliya (sagittal tikişin vaxtından əvvəl bağlanması): Başın təpəsindən öndən arxaya uzanan sagittal tikiş vaxtından əvvəl bitişdikdə baş yanlara doğru genişlənə bilmir; öndən arxaya uzun və dar, qayığa bənzər görünüş yaranır. Başın yuxarı orta xətti boyunca bərk çıxıntı hiss oluna bilər; alın və başın arxası qabarıq görünə bilər. Ətraflı məlumat üçün sagittal tikiş skafosefaliyası səhifəmizə baxa bilərsiniz.
• Kraniosinostozun digər növləri: Müxtəlif tikişlərin vaxtından əvvəl bağlanması alında üçbucaq görünüş, birtərəfli basıqlıq və ya başın təpəyə doğru uzanması kimi formalara səbəb ola bilər. Ümumi məlumat üçün kraniosinostoz səhifəmizə nəzər sala bilərsiniz.
• Dolixosefaliya: Xüsusilə reanimasiyada uzun müddət yanı üstə uzadılan vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə baş yanlardan basıq və uzun görünə bilər. Bu pozisional vəziyyətdir, tikişlər açıqdır. Bax: dolixosefaliya.
• Başın arxasında yastılaşma: Başın arxası ortadan yastılaşdıqda (braxisefaliya) baş qısa və enli, təpəsi isə daha hündür görünə bilər; ailələr bunu bəzən “şiş” kimi təsvir edir. Bax: deformasion braxisefaliya.

Skafosefaliyanı doğuş zamanı formalaşmadan necə fərqləndirmək olar?

Doğuş zamanı formalaşma doğuşda ən nəzərəçarpandır və günlər-həftələr ərzində azalır. Skafosefaliyada isə uzun və dar baş görünüşü davamlıdır, hətta körpə böyüdükcə daha nəzərəçarpan ola bilər. Başın yuxarı orta xəttində bərk sümük çıxıntısının hiss olunması da skafosefaliyanı düşündürə bilər. Bununla belə, valideynlərin evdə bu fərqi müəyyən etməsi mümkün deyil. Həkim müayinə edir, lazım olarsa görüntüləmə təyin edir və kraniosinostozdan şübhələndikdə körpəni neyrocərrahiyyə komandasına yönləndirir. Kraniosinostozda kranial dəbilqə əməliyyatın yerini tutmur; bəzi cərrahi üsullardan sonra cərrahi komandanın planına əsasən istifadə edilə bilər.

Kraniosinostoz diaqnozu necə qoyulur?

Kraniosinostoz diaqnozu valideyn müşahidəsi ilə deyil, həkim müayinəsi ilə başlayır. Həkim başın formasını müxtəlif bucaqlardan nəzərdən keçirir, tikiş xətlərini əllə yoxlayır, əmgəkləri və baş çevrəsini qiymətləndirir. Şübhə varsa, görüntüləmə təyin edilə bilər və körpə neyrocərrahiyyə və ya kraniofasial komandaya yönləndirilir. Erkən aşkarlanma müalicə seçimlərinin vaxtında planlaşdırılması baxımından vacibdir. Buna görə şiş və ya uzun baş görünüşü doğuş zamanı formalaşmanın gözlənilən müddətini keçdikdə gözləmək əvəzinə həkimə müraciət etmək məqsədəuyğundur.

Normal baş forması ilə şiş baş arasında fərq nədir?

Sağlam körpədə baş yuxarıdan baxdıqda yüngül oval görünür, iki yarısı bir-birinə yaxın simmetriyadadır və nəzərəçarpan çıxıntı və ya yastılaşma yoxdur. Ailəvi xüsusiyyətlərdən asılı olaraq bəzi körpələrin başı təbii olaraq bir qədər uzun ola bilər; bu, həmişə problem demək deyil. Müxtəlif baş formalarını körpələrdə baş formaları yazımızda müqayisəli şəkildə tapa bilərsiniz.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda pediatrınızla məsləhətləşin; lazım olarsa, müvafiq mütəxəssisə yönləndiriləcəksiniz:

• Şişlik və ya uzun baş görünüşü bir neçə həftədən uzun sürürsə
• Baş zamanla daha uzun, dar və ya şiş görünməyə başlayıbsa
• Başın yuxarı orta xəttində və ya alında bərk sümük çıxıntısı hiss olunursa
• Alın üçbucaq görünürsə və ya bir tərəfi digərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə basıqdırsa
• Başdakı doğuş şişkinliyi böyüyürsə, bərkiyirsə və ya körpə narahatdırsa
• Ön əmgək gözləniləndən çox tez bağlanmış kimi görünürsə

Vəziyyətlə bağlı baş forması fərqlərinin qiymətləndirilməsi üçün qəbula yazıla bilərsiniz. Kraniosinostoz şübhəsi olan körpələr müvafiq həkimə yönləndirilir.

Tez-tez verilən suallar

Yenidoğulmuşun başının şiş olması normaldırmı?

Bəli, təbii doğuşla dünyaya gələn körpələrdə doğuş zamanı formalaşma ilə bağlı şişlik tez-tez görülür və adətən bir neçə gündən bir neçə həftəyədək özbaşına düzəlir.

Körpənin şiş başına masaj etməliyəmmi?

Xeyr. Masajın və ya başı bərk sarımağın başın formasını düzəltdiyinə dair sübut yoxdur və bu, körpəyə zərər verə bilər. Özbaşına düzəlməyən formalar həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Qeysəriyyə ilə doğulan körpənin başı şiş olurmu?

Qeysəriyyə əməliyyatı ilə doğulan körpələrdə doğuş zamanı formalaşma adətən daha az görülür. Doğuşdan sonra uzun və ya şiş baş hiss etsəniz, körpəni pediatrınıza göstərin.

Körpənin başındakı şişkinlik nə vaxt keçir?

Kaput suksedaneum adətən bir neçə günə, sefalohematoma isə həftələr ilə bir neçə ay ərzində sorulur. Onu pediatr izləyir; şişkinliyə basılmamalı, ovuşdurulmamalı və iynə ilə boşaltmağa cəhd edilməməlidir.

Şiş baş dəbilqə ilə düzəlirmi?

Doğuş zamanı formalaşma dəbilqə tələb etmir və əksər hallarda özbaşına düzəlir. Dəbilqə mütəxəssis qiymətləndirməsindən sonra pozisional forma pozuntularında tövsiyə oluna bilər; kraniosinostozda isə əməliyyatın yerini tutmur.