Körpələrdə tortikollis nədir? Baş formasına təsiri və müalicəsi

Tortikollis nədir?

Tortikollis latınca "əyri boyun" deməkdir. Xalq arasında "boyun əyriliyi" kimi də tanınır. Körpələrdə adətən boynun yan tərəfində, qulağın arxasından körpücük sümüyünə qədər uzanan döş-körpücük-məməyəbənzər (sternokleidomastoid) əzələnin qısa və ya gərgin olmasından yaranır. Bu əzələ qısaldıqda baş eyni tərəfə əyilir, üz isə əks tərəfə dönür. Körpə başını rahat şəkildə hər iki tərəfə çevirə bilmir.

Körpələrdə tortikollis nədən yaranır?

Anadangəlmə əzələ tortikollisinin səbəbi həmişə dəqiq məlum olmur. Mütəxəssislərin irəli sürdüyü ehtimal olunan amillər bunlardır:

• Ana bətnində körpənin uzun müddət eyni vəziyyətdə sıxılmış qalması
• Çanaq gəlişi, əkiz hamiləlik və ya uşaqlıq daxilində yerin dar olması
• Çətin doğuş zamanı boyun əzələsinin dartılması
• Doğuşdan sonra körpənin daim eyni tərəfə baxacaq şəkildə yatırılması (pozisional tortikollis)

Daha nadir hallarda tortikollis boyun fəqərələrindəki fərqliliklər, görmə problemləri, reflyuks və ya nevroloji səbəblərlə də yarana bilər. Buna görə fərqləndirici qiymətləndirməni uşaq həkimi və ya müvafiq mütəxəssis aparmalıdır.

Körpəmdə tortikollis olduğunu necə bilə bilərəm?

Tortikollis əsasən ilk həftələrdə və ya ilk bir neçə ay ərzində hiss olunur. Diqqət edilməli əlamətlər:

• Başın daim eyni çiynə doğru əyik durması
• Körpənin həmişə eyni tərəfə baxmağa üstünlük verməsi, digər tərəfə dönməkdə çətinlik çəkməsi
• Əmizdirərkən bir döşə nəzərəçarpacaq dərəcədə üstünlük verməsi və ya bir tərəfdə narahatlanması
• Boyunda, bir tərəfdə kiçik, bərk və ağrısız şişkinliyin hiss edilməsi (bəzi körpələrdə rast gəlinir və adətən zamanla yox olur)
• Başın arxasında və ya bir yanında yastılaşma, üzdə və ya qulaq səviyyəsində yüngül asimmetriya

Bu əlamətlərdən birini hiss etməyiniz diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil; qiymətləndirməni həkiminizə apartdırın.

Tortikollisin hansı növləri var?

Körpələrdə rast gəlinən tortikollis ümumilikdə üç başlıq altında nəzərdən keçirilir:

• Postural tortikollis: Əzələnin özündə nəzərəçarpan qısalıq yoxdur; körpə vərdiş və ya vəziyyət seçimi səbəbindən başını bir tərəfə tutur. Adətən ən yüngül növüdür.
• Əzələ tortikollisi: Boyun əzələsində gərginlik və hərəkət məhdudiyyəti var, lakin əllə hiss edilən törəmə yoxdur.
• Törəməli (sternomastoid şiş müşayiət edən) tortikollis: Əzələnin içində xoşxassəli, bərk qalınlaşma hiss olunur. Adında "şiş" sözü olsa da, xərçənglə əlaqəsi yoxdur və çox vaxt müalicə ilə kiçilir.

Növ müayinə ilə müəyyən edilir; lazım bilinərsə, həkim ultrasəs kimi əlavə müayinələr təyin edə bilər.

Tortikollis baş formasına necə təsir edir?

Tortikollisi olan körpə başını rahat çevirə bilmədiyi üçün yatarkən və arxası üstə uzanarkən həmişə eyni tərəfə yönəlir. Körpənin kəlləsi ilk aylarda yumşaq olduğu və sürətlə böyüdüyü üçün daim eyni nöqtəyə düşən təzyiq həmin nahiyədə yastılaşmaya səbəb ola bilər. Bu vəziyyət pozisional (deformasion) plagiosefaliya adlanır. Yastılaşma irəlilədikcə eyni tərəfdəki qulaq önə sürüşə, alın bir tərəfdə daha qabarıq görünə bilər. Tortikollis və plagiosefaliya bir-birini gücləndirə bilər: düz səth körpənin həmin tərəfə uzanmasını asanlaşdırır, bu da boyun məhdudiyyətini davam etdirə bilər.

Tortikollis və plagiosefaliya birlikdə müalicə olunurmu?

Bəli, adətən birlikdə nəzərdən keçirilir. Boyun hərəkət amplitudu düzəlmədən yalnız baş formasına fokuslanmaq çox vaxt kifayət etmir, çünki körpə eyni tərəfə yönəlməyə davam edir. Buna görə mütəxəssislər əvvəlcə və ya eyni vaxtda boyun üçün fizioterapiya tövsiyə edir, baş formasını isə vəziyyət tədbirləri, qarın üstə vaxt və lazım gələrsə kranial ortez ilə izləyirlər. Hansı yanaşmanın uyğun olduğuna övladınızı müayinə edən komanda qərar verir.

Körpələrdə tortikollis necə müalicə olunur?

Anadangəlmə əzələ tortikollisinin əsas müalicəsi fizioterapiyadır. Erkən başlandıqda əksər körpələrdə əməliyyata ehtiyac olmadan yaxşı nəticə alına bildiyi məlumdur. Fizioterapiya proqramı adətən aşağıdakıları əhatə edir:

• Qısalmış boyun əzələsinə yönəlik zərif dartılma məşqləri
• Əks tərəfdəki əzələləri gücləndirən aktiv hərəkətlər
• Körpənin başını çətinliklə çevirdiyi tərəfə marağını cəlb edəcək oyuncaq, səs və üz-üzə ünsiyyət
• Qucaqda daşıma, əmizdirmə və yatırma vəziyyətləri ilə bağlı tövsiyələr
• Nəzarət altında bol qarın üstə vaxt

Məşqlərin necə və hansı tezlikdə ediləcəyini fizioterapevtiniz körpənizə uyğun müəyyən edir. Dartılma hərəkətlərini öyrənmədən və güc tətbiq edərək etmək körpənin ağrımasına səbəb ola bilər; buna görə onlar yalnız göstərilərək öyrənilməlidir. Fizioterapiyaya cavab verməyən nadir hallarda həkim başqa müalicə seçimlərini nəzərdən keçirə bilər.

Fizioterapiyaya nə vaxt başlamaq lazımdır?

Ümumi qəbul edilmiş yanaşma tortikollis hiss edilən kimi qiymətləndirmənin aparılması və uyğun bilinərsə fizioterapiyaya erkən başlanmasıdır. İlk aylarda əzələlər daha elastikdir və körpə hələ müəyyən hərəkət vərdişləri formalaşdırmayıb; buna görə erkən dövrdə başlanan proqramlara cavab adətən daha yaxşı və daha sürətli olur. Gec başlanan hallarda da fizioterapiya faydalı ola bilər, lakin proses uzana bilər. Buna görə "bir az böyüsün, sonra baxarıq" demək əvəzinə ilk hiss etdiyiniz anda uşaq həkiminizlə məsləhətləşməyiniz tövsiyə olunur.

Evdə nə edə bilərəm?

Fizioterapevtinizin verdiyi proqrama əlavə olaraq gündəlik həyatda bəzi kiçik dəyişikliklər dəstək ola bilər:

• Beşikdəki istiqaməti müntəzəm dəyişin; körpənin marağını çəkən şeylər (otağın qapısı, işıq) onun az döndüyü tərəfdə qalsın.
• Əmizdirərkən və butulka ilə qidalandırarkən iki tərəfdən növbə ilə istifadə edin.
• Körpənizlə danışarkən, oyun oynayarkən ona az baxdığı tərəfdən yaxınlaşın.
• Oyaq olarkən və nəzarət altında qarın üstə vaxtı artırın; bu, həm boyun, həm də kürək əzələlərini gücləndirir.
• Körpə daşıyıcısında, avtomobil oturacağında və yelləncəkdə keçən vaxtı lazım olan qədərlə məhdudlaşdırın.

Yuxu üçün təhlükəsiz yuxu qaydaları qüvvədədir: körpə həmişə arxası üstə, düz və bərk səthdə, yastıqsız və pozisiyalayıcı məhsullardan istifadə edilmədən yatırılmalıdır.

Tortikollis öz-özünə keçirmi?

Yüngül halların bir hissəsi vəziyyət dəyişiklikləri ilə düzələ bilər; lakin bunu əvvəlcədən demək çətindir. Müalicə olunmayan tortikollis qalıcı hərəkət məhdudiyyəti, üz və baş asimmetriyasının qabarıqlaşması və inkişaf hərəkətlərində (çevrilmə, iməkləmə) bir tərəfdən istifadə etməyə meyil kimi nəticələrə səbəb ola bilər. Buna görə "necə olsa keçəcək" deyib gözləmək əvəzinə erkən dövrdə qiymətləndirmə apartdırmaq daha təhlükəsiz yoldur.

Tortikollisi olan körpədə dəbilqə nə vaxt nəzərdən keçirilir?

Kranial ortez (dəbilqə) tortikollisi müalicə etmir; boyun üçün fizioterapiya lazımdır. Lakin tortikollisi müşayiət edən plagiosefaliya vəziyyət tədbirləri və fizioterapiyaya baxmayaraq qabarıq qalırsa və ya irəliləyirsə, dəbilqə müalicəsi gündəmə gələ bilər. Bu qərar körpənin yaşı, asimmetriyanın ölçülmüş dərəcəsi (məsələn, 3D skanlama ilə hesablanan CVAI göstəricisi) və əvvəlki tədbirlərə cavab nəzərə alınaraq verilir. Kəllənin böyüməsinin sürətli olduğu ilk aylar dəbilqənin təsirli ola bildiyi dövrdür. Müalicə prosesinin necə getdiyini kranial dəbilqə prosesi addım-addım yazımızda oxuya bilərsiniz.

Nə vaxt mütəxəssisə müraciət etməli?

• Körpəniz başını daim eyni tərəfə əyirsə və ya çevirirsə
• Boynun bir tərəfində şişkinlik və ya bərklik hiss etmisinizsə
• Başın arxasında və ya bir yanında yastılaşma, qulaq və ya alın səviyyəsində asimmetriya varsa
• Körpənizdə qızdırma, narahatlıq, qusma ilə birlikdə qəfildən boyun əyriliyi yaranıbsa (bu vəziyyət təcili qiymətləndirmə tələb edir)
• Fizioterapiyaya baxmayaraq bir neçə həftə ərzində nəzərəçarpan irəliləyiş yoxdursa

İlk addım uşaq həkiminizlə məsləhətləşməkdir; lazım bilinərsə, fizioterapiyaya və müvafiq mütəxəssislərə yönləndirmə edilir. Baş formasını ölçdürmək üçün qəbula yazıla, müalicə etdiyimiz vəziyyətləri isə müalicələr səhifəmizdə nəzərdən keçirə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Tortikollis neçə aya düzəlir?

Müddət tortikollisin dərəcəsindən, müalicəyə nə vaxt başlandığından və məşqlərin müntəzəmliyindən asılı olaraq dəyişir. Erkən başlanan fizioterapiya ilə yaxşılaşma adətən daha sürətli olur. Gözlənilən müddəti körpənizi izləyən fizioterapevt və həkim təxmin edə bilər.

Tortikollis ağrı verirmi?

Anadangəlmə əzələ tortikollisi adətən ağrısızdır. Lakin körpədə qəfil başlayan boyun əyriliyi ağrı, qızdırma və ya narahatlıqla birlikdədirsə, başqa səbəbləri istisna etmək üçün dərhal həkimə müraciət edilməlidir.

Tortikollis baş formasını qalıcı olaraq pozurmu?

Tortikollis başın həmişə eyni tərəfə düşməsinə səbəb olaraq plagiosefaliyanı asanlaşdıra bilər. Erkən aşkar edilib boyun hərəkəti düzəldildikdə və baş forması izləndikdə asimmetriyanın qabarıqlaşma riski azaldıla bilər.

Tortikollisli körpəni üzüüstə yatırmaq olarmı?

Yuxu üçün xeyr; yuxu həmişə arxası üstə olmalıdır. Lakin oyaq olarkən və nəzarət altında keçirilən qarın üstə vaxt tortikollisi olan körpələr üçün xüsusilə tövsiyə olunur.

Tortikollis üçün hansı həkimə getmək lazımdır?

İlkin qiymətləndirməni uşaq həkimi aparır. Lazım gələrsə, fiziki müalicə və reabilitasiya mütəxəssisinə, uşaq ortopedinə və ya digər müvafiq sahələrə yönləndirmə edilir.