Körpələrdə baş formaları: hansı normaldır, hansı deyil?

Körpələrin baş forması niyə fərqli ola bilər?

Körpə kəlləsi aralarında elastik birləşmə xətləri (tikişlər, suturalar) və əmgəklər olan bir neçə sümük lövhəsindən ibarətdir. Bu quruluş doğuş zamanı başın forma almasına və ilk illərdə beynin sürətlə böyüməsinə imkan verir. Eyni elastiklik körpə uzun müddət eyni vəziyyətdə qaldıqda kəllənin xarici təzyiqdən təsirlənməsinə də səbəb ola bilər. Başın formasına təsir edə bilən əsas hallar bunlardır:

• Doğuş kanalından keçidlə bağlı müvəqqəti forma dəyişiklikləri
• Ana bətnində sıxışıq vəziyyət, əkiz hamiləlik
• Vaxtından əvvəl doğuş və reanimasiyada uzun müddət eyni vəziyyətdə qalma
• Körpənin həmişə eyni tərəfə uzanması, boyun hərəkətinin məhdudluğu (kəcboyunluq, tortikollis)
• Daha nadir hallarda bir və ya bir neçə tikişin vaxtından əvvəl bitişməsi (kraniosinostoz)

Normal körpə baş forması necə olmalıdır?

Vahid "ideal" baş forması yoxdur; ailəvi və etnik xüsusiyyətlərdən asılı olaraq başlar bir qədər uzun və ya bir qədər enli ola bilər. Ümumilikdə yuxarıdan baxdıqda baş yüngül oval görünür, iki yarısı bir-birinə yaxın simmetriyadadır, qulaqlar eyni səviyyədədir və alın mütənasibdir. Doğuşdan dərhal sonrakı uzunsov və ya şiş görünüş (molding) əksər hallarda bir neçə gündən bir neçə həftəyədək düzəlir.

Baş forması pozuntuları hansılardır?

Valideynlərin ən çox rastlaşdığı forma fərqləri və onların qısa izahı:

• Plagiosefaliya (başın əyriliyi): Başın arxa yanlarından birində yastılaşma; yuxarıdan baxdıqda baş paraleloqrama bənzəyə bilər, eyni tərəfdəki qulaq önə sürüşə bilər. Ətraflı məlumat üçün deformasion plagiosefaliya səhifəmizə baxa bilərsiniz.
• Braxisefaliya (yastı baş): Başın arxasının ortadan yastılaşması; baş qısa və enli, arxa hissə hündür görünür. Bax: deformasion braxisefaliya.
• Dolixosefaliya (uzun və dar baş): Başın yanlardan basıq, öndən arxaya uzun olması; xüsusilə reanimasiyada yanı üstə uzadılan vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə görülə bilər. Bax: dolixosefaliya.
• Skafosefaliya: Sagittal tikişin vaxtından əvvəl bitişməsi nəticəsində başın qayıq kimi uzun və dar olması. Dolixosefaliyaya bənzəyə bilər, lakin səbəbi fərqlidir. Bax: sagittal tikiş skafosefaliyası.
• Triqonosefaliya (üçbucaq baş): Metopik tikişin vaxtından əvvəl bitişməsi nəticəsində alnın ortada şişləşməsi və yuxarıdan baxdıqda üçbucaq görünməsi. Bax: metopik triqonosefaliya.

Körpəmin baş formasını evdə necə müşahidə edə bilərəm?

Evdə edəcəyiniz sadə müşahidələr diaqnoz qoymur, lakin həkiminizə nə gördüyünüzü izah etməyinizi asanlaşdırır:

• Körpə qucağınızda olarkən və ya oturarkən başına düz yuxarıdan baxın; çimdikdən sonra saçlar islaq olanda forma daha aydın görünür.
• İki qulağın eyni səviyyədə olub-olmadığına, birinin önə sürüşmüş görünüb-görünmədiyinə diqqət edin.
• Alnın iki yanının bərabər olub-olmadığını, ortada şişlik olub-olmadığını müşahidə edin.
• Başın arxasında yastı sahənin olub-olmadığını, yastılığın ortada, yoxsa bir tərəfdə olduğunu qeyd edin.
• Dəyişikliyi izləmək üçün eyni bucaqdan və eyni işıqda müntəzəm fasilələrlə foto çəkə bilərsiniz.

Baş forması fərqləri adətən nə vaxt hiss olunur?

Pozisional yastılaşmalar əksər hallarda ilk 2–4 ay ərzində, körpənin uzun müddət arxası üstə uzandığı dövrdə nəzərəçarpan olur. Kraniosinostozla bağlı forma fərqləri isə bəzən doğuş zamanı, bəzən də ilk aylarda kəllə böyüdükcə daha görünən hala gəlir. Hər iki halda erkən aşkarlama seçimlərin daha geniş olmasını təmin edir.

Pozisional baş yastılaşması ilə kraniosinostoz arasında fərq nədir?

Pozisional (deformasion) yastılaşmada tikişlər açıqdır; forma fərqi xarici təzyiqdən qaynaqlanır və adətən vəziyyət dəyişiklikləri, qarın üstə vaxt və lazım olduqda kranial ortez ilə idarə olunur. Kraniosinostozda isə bir və ya bir neçə tikiş vaxtından əvvəl bitişib; bu vəziyyət kəllənin həmin istiqamətdə böyüməsini məhdudlaşdırır və müalicədə adətən cərrahi qiymətləndirmə tələb olunur. Bəzi hallarda əməliyyatdan sonra dəbilqədən də istifadə edilə bilər. Bu iki vəziyyət bəzən oxşar görünə bildiyi üçün onları bir-birindən mütəxəssis həkim fərqləndirməlidir.

Üçbucaq baş (triqonosefaliya) həmişə ciddidirmi?

Alnın ortasında yüngül çıxıntı (metopik tirə) bəzi körpələrdə görülür və həmişə tikişin vaxtından əvvəl bitişdiyi demək deyil. Lakin alnın nəzərəçarpacaq dərəcədə şiş olması, yuxarıdan baxdıqda başın üçbucaq görünməsi və gözlərin bir-birinə yaxın durması kimi əlamətlər varsa, neyrocərrah və ya müvafiq mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Diaqnoz müayinə və lazım olarsa görüntüləmə ilə qoyulur.

CI və CVAI nədir?

Başın formasını obyektiv qiymətləndirmək üçün ölçmələrdən istifadə olunur. Bunlar adətən kaliper və ya radiasiyasız 3D optik skanlama ilə aparılır:

• CI (Sefalik indeks): Başın eninin uzunluğuna nisbətidir (en ÷ uzunluq × 100). Yüksək dəyərlər başın qısa və enli olduğunu (braxisefaliyaya meyl), aşağı dəyərlər uzun və dar olduğunu (dolixosefaliyaya və ya skafosefaliyaya meyl) göstərir.
• CVAI (Kranial tağ asimmetriya indeksi): Başın iki diaqonal ölçüsü arasındakı fərqin faizlə ifadəsidir. Dəyər artdıqca sağ-sol asimmetriya, yəni plagiosefaliya bir o qədər nəzərəçarpan olur.

Bu ölçmələr təkbaşına diaqnoz qoymağa imkan vermir; mütəxəssis ölçmələri körpənin yaşı, müayinə nəticələri və zaman ərzindəki dəyişikliklə birlikdə şərh edir. Ölçmələrin hədd dəyərləri istifadə olunan təsnifata görə fərqlənə bilər.

Baş forması üçün körpəni necə yatırmalı?

Yuxu təhlükəsizliyi hər şeydən öncə gəlir: körpə hər yuxuda arxası üstə, düz və bərk yataqda, yastıq və pozisiyalayıcı olmadan yatırılmalıdır. Başın formasını dəstəkləmək üçün isə:

• Beşikdə körpənin başını hər yuxuda və ya hər gecə növbə ilə sağa və sola çevirin.
• Beşiyin istiqamətini dəyişərək körpənin diqqətini az döndüyü tərəfə çəkin.
• Oyaq olarkən nəzarət altında bol-bol qarın üstə vaxt (tummy time) keçirtdirin.
• Körpəni qucaqda dik gəzdirin; körpə şezlonqu, avtomobil oturacağı və yelləncəkdə keçən vaxtı məhdudlaşdırın.
• Döşlə və butulka ilə qidalandırmada tərəfləri dəyişin.
• Körpəniz həmişə eyni tərəfə baxırsa, kəcboyunluq (tortikollis) baxımından qiymətləndirmə apartdırın.

Baş yastılaşması özbaşına düzəlirmi?

Yüngül pozisional yastılaşmaların əhəmiyyətli hissəsi erkən aşkar edilib vəziyyət tədbirləri tətbiq olunduqda və körpə başını özü idarə etməyə, oturmağa başladıqda yaxşılaşmağa meyl göstərir. Orta və ağır yastılaşmalarda isə bu tədbirlər həmişə kifayət etməyə bilər. Kəllə böyüməsinin sürətli olduğu ilk aylar, lazım olduqda kranial ortez müalicəsinin daha təsirli ola bildiyi dövr hesab olunur. Buna görə "onsuz da düzələcək" deyə uzun müddət gözləmək əvəzinə erkən qiymətləndirmə vacibdir. Dəbilqə prosesinin necə getdiyi sizə maraqlıdırsa, kranial dəbilqə prosesi addım-addım yazımıza nəzər sala bilərsiniz.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

• Başın arxasında və ya bir yanında bir neçə həftədir keçməyən və ya artan yastılaşma
• Yuxarıdan baxdıqda qulaqların və ya alnın eyni səviyyədə olmaması
• Alnın ortasında nəzərəçarpan şişlik, üçbucaq görünüş
• Başın nəzərəçarpacaq dərəcədə uzun və dar görünməsi, xüsusilə doğuşdan etibarən
• Əmgəyin çox tez bağlanmış kimi görünməsi və ya baş çevrəsinin gözləniləndən yavaş böyüməsi
• Körpənin başını daim eyni tərəfə çevirməsi

İlk addım pediatrınızla görüşməkdir; kraniosinostoz şübhəsi olduqda neyrocərrah qiymətləndirməsi lazımdır. Pozisional yastılaşma üçün başın formasını ölçdürmək istəsəniz, qəbula yazıla bilər, bütün halları müalicələr səhifəmizdə nəzərdən keçirə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Yenidoğulmuşun başının şiş olması normaldırmı?

Bəli, təbii doğuşla dünyaya gələn körpələrdə başın uzunsov şiş görünməsi tez-tez rast gəlinir və adətən bir neçə gündən bir neçə həftəyədək düzəlir. Düzəlməzsə, həkiminizlə məsləhətləşin.

Körpədə başın əyriliyi neçə aya düzəlir?

Yüngül pozisional əyriliklər tədbirlərlə aylar ərzində düzəlməyə meyllidir; müddət körpənin yaşına və asimmetriyanın dərəcəsinə görə dəyişir. İzləməni mütəxəssisinizlə birlikdə aparmaq məqsədəuyğundur.

Baş forması pozuntusu beynin inkişafına təsir edirmi?

Pozisional yastılaşmanın beynin inkişafına təsir etdiyinə dair ümumi qəbul edilmiş fikir yoxdur; bu, əsasən forma fərqidir. Kraniosinostozda isə kəllənin böyüməsi məhdudlaşa bildiyi üçün həkim nəzarəti və müalicənin planlaşdırılması lazımdır.

Baş forması üçün yastıqdan istifadə etmək lazımdırmı?

Xeyr. Təhlükəsiz yuxu tövsiyələrinə görə körpə yatağında yastıq, baş formalaşdıran yastıq və ya pozisiyalayıcı məhsul istifadə olunmur.

CVAI dəyəri nə qədər olarsa, dəbilqə lazımdır?

Dəbilqə qərarı yalnız bir rəqəmə görə verilmir; ölçmələr, körpənin yaşı, əvvəlki tədbirlərə cavab və müayinə birlikdə qiymətləndirilir. Qərarı mütəxəssis ailə ilə birlikdə verir.