Körpə kəlləsinin quruluşu: sümüklər, tikişlər və əmgəklər

Körpə kəlləsi hansı sümüklərdən ibarətdir?

Beyni əhatə edən kəllə hissəsi körpələrdə bir-birindən ayrı sümük lövhələrindən ibarətdir. Valideynlərin baş forması ilə bağlı eşidə biləcəyi əsas sümüklər bunlardır:

• Alın sümüyü (frontal sümük): Alnı əmələ gətirir. Körpələrdə ortadan bir tikişlə ayrılmış iki yarım hissədən ibarətdir; bu iki yarım ilk il ərzində birləşir.
• Təpə sümükləri (parietal sümüklər): Başın təpəsini və yanlarını əmələ gətirən iki böyük sümükdür.
• Ənsə sümüyü (oksipital sümük): Başın arxasını və aşağı arxa hissəsini əmələ gətirir. Pozisional yastılaşmalar ən çox bu nahiyədə görülür.
• Gicgah sümükləri (temporal sümüklər): Qulaqların ətrafında, başın iki yanında yerləşir.

Kəllənin əsasında bunlardan əlavə başqa sümüklər də var; lakin körpələrdə başın formasına ən çox təsir edən strukturlar yuxarıda sadalanan sümüklər və onların arasındakı tikişlərdir.

Tikiş (sutura) nədir?

Tikiş kəllə sümüklərinin bir-birinə qonşu olduğu kənarlarda yerləşən, lifli birləşdirici toxumadan ibarət elastik birləşmə xətləridir. Xalq arasında “kəllə tikişləri” kimi də tanınır. Tikişlər iki mühüm funksiya daşıyır: doğuş zamanı sümüklərin bir qədər sürüşməsinə imkan verir və körpəlik dövründə kəllənin böyümə mərkəzləri kimi işləyir. Beyin böyüdükcə sümüklər tikiş xətlərindən yeni sümük toxuması əlavə edərək genişlənir. Beləliklə, kəllə böyüyən beyinlə uyğun şəkildə böyüyür.

Kəllə tikişləri hansılardır?

Körpə kəlləsində baş forması baxımından vacib olan əsas tikişlər bunlardır:

• Metopik tikiş: Alın sümüyünün iki yarısı arasında, burun kökündən ön əmgəyə doğru uzanır.
• Sagittal tikiş: Başın təpəsində, iki parietal sümük arasında öndən arxaya uzanır.
• Koronar tikişlər: Alın sümüyü ilə parietal sümüklər arasında, bir qulaq səviyyəsindən digərinə başın üzərindən keçir.
• Lambdavari tikişlər: Başın arxasında, parietal sümüklər ilə ənsə sümüyü arasında yerləşir.
• Pulcuqlu (skuamoz) tikişlər: Başın yanlarında, gicgah sümükləri ilə parietal sümüklər arasında yerləşir.

Kəllə tikişləri nə vaxt bağlanır?

Tikişlər müxtəlif vaxtlarda bağlanır. Metopik tikiş ən tez bağlanan tikişdir; adətən təxminən 3–9 ay arasında bitişməyə başlayır. Buna görə bəzi körpələrdə alnın ortasında yüngül sümük tirəsi hiss oluna bilər; bu, həmişə problem demək deyil. Sagittal, koronar və lambdavari tikişlər isə beynin böyüməsinə imkan vermək üçün uzun illər açıq qalır və adətən yetkin yaşlarda bitişir. Bağlanma vaxtları insandan insana dəyişə bilər; burada verilən müddətlər ümumi çərçivədir və təkbaşına diaqnoz məqsədilə istifadə edilməməlidir.

Əmgək nədir, neçə dənədir?

Əmgəklər (fontanellər) bir neçə tikişin birləşdiyi nöqtələrdəki geniş, yumşaq sahələrdir. Onlar bərk və davamlı pərdə ilə örtülüdür. Valideynlərin əllə hiss edə bildiyi iki əsas əmgək var:

• Ön əmgək: Başın təpəsində, metopik, koronar və sagittal tikişlərin birləşdiyi yerdə, romb formasındadır. Əksər hallarda 12–18 ay arasında bağlanır.
• Arxa əmgək: Başın arxasında, sagittal və lambdavari tikişlərin birləşdiyi yerdə, üçbucaq formasındadır və adətən ilk 1–2 ayda bağlanır.

Başın yanlarında daha kiçik fontanellər də var və onlar adətən erkən dövrdə bağlanır. Əmgəklərin bağlanma vaxtını və diqqət edilməli əlamətləri əmgək nə vaxt bağlanır yazımızda ətraflı şəkildə nəzərdən keçirmişik.

Əmgəyə və tikişlərə toxunmaq zərərlidirmi?

Əmgəklər bərk və davamlı pərdə ilə örtülüdür. Saçı yuyarkən, darayarkən və ya başı sığallayarkən bu nahiyələrə ehmalca toxunmaq körpəyə zərər vermir. Lakin əmgəyə və ya tikiş xətlərinə basmaq, masaj edərək başa forma verməyə çalışmaq tövsiyə olunmur və bunun başın formasını düzəltdiyinə dair sübut yoxdur. Əmgəyin görünüşündə diqqət edilməli dəyişikliklər, məsələn, körpə sakit olarkən nəzərəçarpan çökmə və ya qabarma, pediatrla məsləhətləşməyi tələb edir.

Körpələrin baş quruluşu niyə elastikdir?

Körpə kəlləsinin elastik olmasının iki əsas səbəbi var:

• Doğuş: Sümüklərin tikiş xətlərində bir qədər sürüşüb bir-birinin üstünə keçə bilməsi başın doğuş kanalından keçməsini asanlaşdırır. Doğuşdan sonra görülən uzun və ya şiş baş görünüşü buna görə yaranır və əksər hallarda qısa müddətdə düzəlir.
• Beynin böyüməsi: Beyin ilk illərdə, xüsusilə ilk ildə çox sürətlə böyüyür. Açıq tikişlər və əmgəklər kəllənin bu böyüməyə uyğunlaşmasına imkan verir.

Eyni elastiklik körpənin başının xarici təzyiqə qarşı daha həssas olmasına da səbəb olur. Körpə uzun müddət eyni nöqtəyə söykənərək uzandıqda həmin nahiyədə yastılaşma yarana bilər. Bu vəziyyət deformasion plagiosefaliya adlanır; belə yastılaşmalarda tikişlər açıqdır.

Körpə kəlləsi böyüdükcə necə dəyişir?

Körpəlikdə kəllə üzə nisbətən mütənasib olaraq böyükdür; çünki beyin çox sürətlə böyüdüyü halda üz sümükləri daha yavaş inkişaf edir. Uşaq böyüdükcə üz və çənə daha qabarıq olur, kəllə ilə üz arasındakı nisbət dəyişir. Sümüklər qalınlaşır, əmgəklər bağlanır və tikişlər kəllənin yavaşlayan böyüməsini müşayiət etməyə davam edir. Bu dəyişikliklərin böyük hissəsi ilk illərdə baş verir.

Kəllə sümükləri nə vaxt bərkiyir?

Körpənin kəllə sümükləri doğuş zamanı nazikdir və zamanla qalınlaşıb bərkiyir. Bu proses birdən baş vermir; aylar və illər ərzində irəliləyir. Kəllənin böyüməsi ilk il ərzində ən sürətlidir və başın formasının böyük ölçüdə oturuşduğu dövr də adətən 1 yaş ətrafıdır. Bu mövzunu zaman cədvəli ilə birlikdə körpələrdə başın forması nə vaxt oturuşur yazımızda izah etmişik.

Tikişin vaxtından əvvəl bağlanması nə deməkdir?

Bir və ya bir neçə tikişin vaxtından əvvəl bitişməsinə kraniosinostoz deyilir. Bağlanan tikiş xəttində böyümə dayanır; kəllə böyüməsini digər açıq tikişlər hesabına davam etdirir. Nəticədə hansı tikişin bağlanmasından asılı olaraq tipik baş formaları meydana çıxır:

• Sagittal tikiş: Baş yanlara doğru genişlənə bilmir; öndən arxaya uzun və dar baş (skafosefaliya) yaranır. Bax: sagittal tikiş skafosefaliyası.
• Metopik tikiş: Alın üçbucaq görünüşü ala bilər, alnın ortasında nəzərəçarpan sümük çıxıntısı ola bilər (triqonosefaliya). Bax: metopik tikiş triqonosefaliyası.
• Birtərəfli koronar tikiş: Alnın bir tərəfi basıq, göz yuvasının səviyyəsi fərqli görünə bilər.
• Lambdavari tikiş: Başın arxasında birtərəfli yastılaşma görülə bilər; bu vəziyyət nadirdir və pozisional yastılaşmadan fərqləndirilməlidir.

Kraniosinostozun diaqnostikası və müalicəsi neyrocərrahiyyə və ya kraniofasial cərrahiyyə komandası tərəfindən planlaşdırılır. Kranial dəbilqə bu halda əməliyyatın yerini tutmur; bəzi cərrahi üsullardan sonra cərrahi komandanın planına uyğun olaraq istifadə edilə bilər.

Pozisional yastılaşmanı tikişin bağlanmasından necə fərqləndirmək olar?

Pozisional baş forması pozuntularında tikişlər açıqdır və forma fərqi xarici təzyiqdən qaynaqlanır. Kraniosinostozda isə tikiş vaxtından əvvəl bitişib və forma böyümənin məhdudlaşmasından qaynaqlanır. Yuxarıdan baxdıqda başın görünüşü, qulaq və alın səviyyəsi, tikiş xəttində bərk çıxıntının olub-olmaması kimi əlamətlər fərqləndirmədə istiqamət verir. Diaqnoz həkim müayinəsi və lazım olarsa vizual müayinə (görüntüləmə) ilə qoyulur; valideynlərin evdə bu fərqi müəyyən etməsi mümkün deyil.

Bundan əlavə, pozisional yastılaşma ilə tikiş mənşəli forma fərqi birlikdə də görülə bilər. Buna görə baş formasının qiymətləndirilməsində təkcə yastılaşmış nahiyəyə deyil, başın bütövlükdə görünüşünə, üz və qulaq səviyyəsinə və körpənin boyun hərəkətlərinə birlikdə baxılır.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda pediatrınızla məsləhətləşməyiniz və lazım olarsa müvafiq mütəxəssisə yönləndirilməyiniz tövsiyə olunur:

• Tikiş xətti boyunca nəzərəçarpan, bərk sümük çıxıntısı hiss edirsinizsə
• Alın üçbucaq görünürsə və ya bir tərəfi nəzərəçarpacaq dərəcədə basıqdırsa
• Baş öndən arxaya uzun və dar görünürsə, zamanla artırsa
• Ön əmgək gözləniləndən çox tez bağlanmış kimi görünürsə
• Başın arxasında və ya bir yanında getdikcə nəzərəçarpan hala gələn yastılaşma varsa

Pozisional baş forması fərqlərinin qiymətləndirilməsi üçün qəbula yazıla bilərsiniz; kraniosinostoz şübhəsi olan körpələr müvafiq həkimə yönləndirilir.

Tez-tez verilən suallar

Körpə kəlləsi neçə sümükdən ibarətdir?

Beyni əhatə edən hissədə əsasən alın sümüyü (körpələrdə iki yarım), iki parietal sümük, ənsə sümüyü və iki gicgah sümüyü var; kəllənin əsasında başqa sümüklər də yerləşir.

Tikiş nədir?

Tikiş kəllə sümüklərini bir-birinə birləşdirən elastik birləşmə xətləridir. Körpəlikdə kəllənin böyüdüyü nahiyələr kimi işləyir və beynin böyüməsinə uyğunlaşır.

Metopik tikiş nə vaxt bağlanır?

Metopik tikiş ən tez bağlanan tikişdir və adətən təxminən 3–9 ay arasında bitişir. Alında yüngül tirənin hiss olunması təkbaşına problem demək deyil.

Əmgəklə tikiş arasında fərq nədir?

Tikişlər sümüklər arasındakı nazik birləşmə xətləridir; əmgəklər isə bir neçə tikişin birləşdiyi nöqtələrdəki daha geniş, yumşaq sahələrdir.

Körpəmin başında sümük çıxıntısı var, normaldırmı?

Bəzi çıxıntılar, məsələn, alında yüngül metopik tirə normal ola bilər. Lakin nəzərəçarpan, bərk və ya başın formasını dəyişən çıxıntı pediatr tərəfindən qiymətləndirilməlidir.