Körpələrdə başın forması nə vaxt oturuşur? Normal baş forması necə olmalıdır?

Körpələrdə başın formalaşması neçənci aya qədər davam edir?

Kəllə doğuşdan sonra beyinlə birlikdə böyüyür və formalaşır. Bu proses ilk 3–6 ayda ən sürətlidir, ilk ilin ikinci yarısında yavaşlayır və sonrakı illərdə daha ləng sürətlə davam edir. Praktikada xarici amillərin (məsələn, həmişə eyni tərəfə uzanmağın) başın formasını ən asan dəyişdirdiyi dövr ilk aylardır. Təxminən 12 aydan sonra kəllə həm daha bərk olduğu, həm də daha yavaş böyüdüyü üçün formanın özbaşına və ya vəziyyət dəyişikliyi ilə dəyişmə ehtimalı nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır.

Körpənin başı ay-ay necə böyüyür?

Hər körpənin böyümə sürəti fərqlidir; aşağıdakı zaman cədvəli ümumi çərçivə təqdim edir:

• İlk günlər–həftələr: Doğuş zamanı yaranan uzunsov və ya şiş görünüş (molding) əksər hallarda özbaşına düzəlir.
• 0–3 ay: Baş çevrəsi ən sürətli artımı göstərir. Körpə başını hələ yaxşı idarə edə bilmədiyi üçün vəziyyətlə bağlı yastılaşmalar ən çox bu dövrdə başlayır.
• 3–6 ay: Böyümə sürətli olmaqda davam edir. Körpə başını idarə etməyə və çevrilməyə başlayır; yastılaşmış nahiyəyə təzyiq azala bilər.
• 6–12 ay: Böyümə yavaşlayır. Oturma və iməkləmə ilə baş daha az söykənir. Sümüklər getdikcə qalınlaşır.
• 12–18 ay: Ön əmgək əksər körpələrdə bu aralıqda bağlanır. Başın forması böyük ölçüdə oturuşmuş olur.
• Sonrakı illər: Kəllə yavaş-yavaş böyüməyə davam edir; lakin ümumi forma ilk ildəki kimi asan dəyişmir.

Körpələrin başı nə vaxt bərkiyir?

Körpənin başı birdən-birə bərkimir; sümüklər aylar və illər ərzində yavaş-yavaş qalınlaşır. Arxa əmgək adətən ilk 1–2 ayda, ön əmgək isə əksər hallarda 12–18 ay arasında bağlanır. Sümükləri bir-birinə birləşdirən tikişlər (suturalar) isə beynin böyüməsinə imkan vermək üçün uzun illər açıq qalır; alnın ortasındakı metopik tikiş bunun istisnasıdır və ilk il ərzində bağlanır. Əmgəklərin bağlanma vaxtını ətraflı şəkildə əmgək nə vaxt bağlanır yazımızda nəzərdən keçirmişik.

Əmgəyin bağlanması ilə başın formasının oturuşması eyni şey deyil. Əmgək açıq olarkən də başın forması böyük ölçüdə müəyyənləşmiş ola bilər; əmgək bağlandıqdan sonra da kəllə tikişlər sayəsində böyüməyə davam edir. Buna görə əmgəyin açıq olması başın formasının gələcəkdə özbaşına düzələcəyi demək deyil. Qiymətləndirmədə körpənin yaşı, baş formasındakı dəyişikliyin istiqaməti və baş çevrəsi birlikdə nəzərə alınır.

Körpələrdə normal baş forması necə olmalıdır?

Vahid “ideal” baş forması yoxdur; ailəvi xüsusiyyətlərdən asılı olaraq başlar bir qədər uzun və ya bir qədər enli ola bilər. Yenə də normal hesab edilən baş formasında adətən bu xüsusiyyətlər görülür:

• Yuxarıdan baxdıqda baş yüngül oval görünür, iki yarısı bir-birinə yaxın simmetriyadadır.
• Qulaqlar eyni səviyyədədir; biri digərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə irəlidə deyil.
• Alın mütənasibdir, bir tərəfi digərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə önə çıxmır.
• Başın arxası yumrudur; nəzərəçarpan yastı sahə və ya pillə yoxdur.
• Baş çevrəsi böyümə əyrisində öz xəttini izləyərək müntəzəm artır.

Kiçik fərqlər əksər körpələrdə görülür və adətən problem yaratmır. Müxtəlif baş formalarını və onlardan hansıların normal olduğunu körpələrdə baş formaları yazımızda daha ətraflı tapa bilərsiniz.

Doğuşdan sonrakı şiş və ya uzun baş nə vaxt düzəlir?

Təbii doğuşda körpənin kəllə sümükləri doğuş kanalından keçərkən bir qədər bir-birinin üstünə keçir. Buna görə bəzi körpələr uzun, şiş və ya bir qədər əyri başla doğulur. Bu vəziyyət doğuş zamanı formalaşma (molding) adlanır və əksər hallarda bir neçə gündən bir neçə həftəyədək özbaşına düzəlir. Başın üzərində doğuşla bağlı yumşaq şişkinliklər də ola bilər; onlar da adətən zamanla keçir və pediatr tərəfindən izlənilir. Bir neçə həftədən uzun sürən və ya getdikcə nəzərəçarpan hala gələn forma fərqləri isə qiymətləndirilməlidir.

Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə başın forması nə vaxt oturuşur?

Vaxtından əvvəl doğulan körpələrdə kəllə sümükləri daha nazik və yumşaqdır. Reanimasiyada uzun müddət başı yana çevrilmiş halda uzanan körpələrdə baş yanlardan basıq və öndən arxaya uzun görünüş ala bilər; buna dolixosefaliya deyilir. Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrin böyüməsi adətən düzəldilmiş yaşa (doğum tarixinə deyil, gözlənilən doğum tarixinə görə hesablanan yaşa) əsasən qiymətləndirilir. Buna görə başın formasının nə vaxt oturuşacağı və müdaxilə vaxtı da düzəldilmiş yaş nəzərə alınaraq planlaşdırılır. Evə yazıldıqdan sonra vəziyyət müxtəlifliyi və qarın üstə vaxt bu körpələr üçün də vacibdir.

Baş formasının hansı əlamətləri normal deyil?

Aşağıdakı əlamətlər başın formasının öz-özünə düzəlməyə biləcəyinə və ya fərqli səbəblə bağlı ola biləcəyinə işarə edə bilər:

• Başın arxasında bir tərəfdə yastılaşma və eyni tərəfdəki qulağın önə sürüşməsi
• Başın arxasının ortadan yastılaşması, başın qısa və enli görünməsi
• Öndən arxaya nəzərəçarpacaq dərəcədə uzun və dar baş
• Alında üçbucaq görünüş və ya ortada sümük çıxıntısı
• Tikiş xətti boyunca hiss olunan bərk çıxıntı
• Baş çevrəsinin böyümə əyrisində çox sürətlə yüksəlməsi və ya kifayət qədər artmaması

Vəziyyətlə bağlı yastılaşmalar adətən tədbirlərlə və lazım olduqda müalicə ilə idarə oluna bilər. Kəllə tikişlərinin vaxtından əvvəl bağlanması (kraniosinostoz) isə fərqli vəziyyətdir və neyrocərrahiyyə qiymətləndirməsi tələb edir.

Baş forması üçün müdaxilə pəncərəsi nə vaxtdır?

Başın formasına təsir etmək üçün istifadə olunan üsullar kəllənin böyüməsindən yararlanır; buna görə vaxt vacibdir:

• İlk aylar: Vəziyyət dəyişikliyi, oyaq olarkən qarın üstə vaxt və qucaqda gəzdirmənin təsirinin daha nəzərəçarpan olduğu dövrdür. Kəcboyunluq (tortikollis) varsa, fizioterapiya bu dövrdə başlayır.
• Təxminən 4–6 ay: Tədbirlərə baxmayaraq kifayət qədər düzəlmə olmayan, orta və ya nəzərəçarpan yastılaşması olan körpələrdə kranial ortez (dəbilqə) seçimi adətən bu dövrdə gündəmə gəlir.
• 6–12 ay: Dəbilqə müalicəsi tətbiq oluna bilər; lakin böyümə yavaşladığı üçün gözlənilən dəyişiklik daha məhdud, müddət isə daha uzun ola bilər.
• 12 aydan sonra: Kəllə daha bərk və böyümə daha yavaş olduğundan forma dəyişikliyi adətən daha məhduddur.

Yüngül yastılaşmaların gedişi barədə plagiosefaliya özbaşına düzəlirmi, dəbilqə qərarı barədə isə körpələrdə dəbilqə müalicəsi yazılarımıza baxa bilərsiniz.

Baş çevrəsinin izlənməsi niyə vacibdir?

Başın forması ilə başın ölçüsü fərqli mövzulardır; lakin hər ikisi böyüməni qiymətləndirmədə birlikdə istifadə olunur. Pediatr hər yoxlamada baş çevrəsini ölçür və böyümə əyrisinə qeyd edir. Vacib olan tək bir ölçmədən çox, körpənin öz əyrisini müntəzəm izləyib-izləmədiyidir. Ölçmələri evdə müqayisə üçün istifadə etmək istəsəniz, baş çevrəsi hesablama alətimizdən istifadə edə bilərsiniz; lakin nəticələr həkim qiymətləndirməsinin yerini tutmur.

Başın formasının yaxşı inkişafı üçün evdə nələr etmək olar?

• Körpəni hər yuxuda arxası üstə, düz və bərk səthə yatırın; başın baxdığı istiqaməti yuxudan-yuxuya dəyişin.
• Oyaq və nəzarət altında olarkən gündə bir neçə dəfə qarın üstə vaxt verin.
• Körpəni qucaqda dik gəzdirin, qidalandırarkən qollarınızı dəyişin.
• Avtomobil oturacağında, körpə şezlonqunda və yelləncəkdə keçən vaxtı məhdudlaşdırın.
• Yuxu zamanı yastıq, paz və ya pozisiyalayıcıdan istifadə etməyin.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

Doğuş zamanı formalaşma bir neçə həftə ərzində düzəlməyibsə, başın arxasında və ya bir yanında getdikcə nəzərəçarpan hala gələn yastılaşma varsa, qulaq və ya alın səviyyəsində hiss olunan asimmetriya görürsünüzsə, körpəniz başını həmişə eyni tərəfə çevirirsə və ya başda şiş, üçbucaq və ya çıxıntılı görünüş varsa, pediatrınızla məsləhətləşin. Baş çevrəsinin çox sürətlə böyüməsi, əmgəyin gərgin və qabarıq olması, qusma və ya həddindən artıq narahatlıq isə gözləmədən qiymətləndirilməli olan hallardır. Baş formasının qiymətləndirilməsi üçün qəbula yazıla bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Körpələrdə başın forması neçə aylıqda oturuşur?

Başın forması ən sürətlə ilk aylarda dəyişir və adətən 1 yaş ətrafında böyük ölçüdə oturuşur. Sonrakı illərdə kəllə böyüməyə davam etsə də, ümumi forma daha az dəyişir.

Körpənin başı nə vaxt bərkiyir?

Sümüklər aylar ərzində yavaş-yavaş qalınlaşır. Arxa əmgək adətən ilk 1–2 ayda, ön əmgək əksər hallarda 12–18 ay arasında bağlanır. Tikişlərin əksəriyyəti isə uzun illər açıq qalır.

Doğuşda şiş olan baş düzəlirmi?

Doğuşla bağlı şiş və ya uzun görünüş əksər hallarda bir neçə gündən bir neçə həftəyədək özbaşına düzəlir. Bir neçə həftədən uzun sürən fərqlər pediatra göstərilməlidir.

Başın forması bir yaşdan sonra düzəlirmi?

Bir yaşdan sonra kəllə daha bərk və böyümə daha yavaş olduğu üçün dəyişiklik adətən məhduddur. Buna görə narahatlıq varsa, ilk aylarda qiymətləndirmə apartdırmaq tövsiyə olunur.

Körpəmin başı yüngül asimmetrikdir, bu normaldırmı?

Yüngül asimmetriyalar bir çox körpədə görülür və əksəriyyəti vəziyyət tədbirləri ilə zamanla azalır. Asimmetriya nəzərəçarpandırsa və ya artırsa, mütəxəssis qiymətləndirməsi məqsədəuyğun olar.