Körpələrdə dəbilqə müalicəsi: körpələr niyə dəbilqə taxır?

Körpə baş dəbilqəsi nədir?

Ailələr arasında “körpə dəbilqəsi”, “körpə baş dəbilqəsi” və ya “baş formalaşdıran dəbilqə” kimi tanınan cihazın tibbi adı kranial ortezdir. Xaricdən bərk və yüngül qabıqdan, daxildən isə körpənin dərisinə təmas edən yumşaq astardan ibarətdir. Hazır məhsul deyil; hər körpənin öz baş ölçülərinə uyğun olaraq layihələndirilir və hazırlanır.

Kranial dəbilqə başı sıxaraq və ya basaraq forma vermir. Başın qabarıq nahiyələrində dəbilqə ilə təmas təmin edilir, yastılaşmış nahiyələrdə isə dəbilqə ilə baş arasında boşluq saxlanılır. Körpənin kəlləsi təbii olaraq böyüməyə davam etdikcə bu böyümə boşluq saxlanılmış yastılaşmış sahələrə doğru yönəlir. Buna görə dəbilqənin təsiri kəllənin sürətlə böyüdüyü ilk aylarda daha nəzərəçarpandır.

Körpələr niyə dəbilqə taxır?

Yenidoğulmuş körpənin kəlləsi yumşaqdır və sümüklər arasındakı birləşmə xətləri (tikişlər, suturalar) açıqdır. Bu quruluş beynin sürətli böyüməsinə uyğunlaşmağa imkan verir; lakin eyni zamanda başın xarici təzyiqlərdən asanlıqla təsirlənməsinə də səbəb olur. Körpə uzun müddət həmişə başının eyni nöqtəsinə söykənərək uzandıqda həmin nahiyədə yastılaşma yarana bilər.

Dəbilqə taxan körpələrin böyük əksəriyyətində səbəb belə pozisional (deformasion) baş forması pozuntularıdır. Yastılaşmanı asanlaşdıran əsas hallar bunlardır:

• Körpənin başını daim eyni tərəfə çevirməsi
• Boyun əzələlərində gərginlik (kəcboyunluq, tortikollis)
• Vaxtından əvvəl doğuş, çoxdöllü hamiləlik və ya ana bətnində sıxışıq vəziyyət
• Körpə şezlonqunda, uşaq arabasında və avtomobil oturacağında uzun müddət qalma
• Oyaq olarkən qarın üstə keçirilən vaxtın az olması

Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) başda olmaqla səhiyyə qurumları yuxu ilə bağlı riskləri azaltmaq üçün körpələrin hər yuxuda arxası üstə yatırılmasını tövsiyə edir. Arxası üstə yuxu öz əhəmiyyətini saxlayır; baş yastılaşmasının qarşısını almağın yolu körpə oyaq olarkən onun vəziyyətini müxtəlifləşdirmək və başın baxdığı istiqaməti hər yuxuda növbə ilə dəyişməkdir.

Yüngül yastılaşmaların əhəmiyyətli hissəsi vəziyyət dəyişiklikləri və qarın üstə vaxtla düzələ bilər. Bu mövzunu plagiosefaliya özbaşına düzəlirmi yazımızda ətraflı nəzərdən keçirmişik. Dəbilqə müalicəsi isə adətən orta və ya nəzərəçarpan yastılaşmalarda və ya vəziyyət tədbirlərinə baxmayaraq kifayət qədər düzəlmə olmadıqda gündəmə gəlir.

Hansı hallarda dəbilqə lazımdır?

Kranial dəbilqə müxtəlif baş forması problemlərində mütəxəssis qiymətləndirməsindən sonra tövsiyə oluna bilər. Ən çox rast gəlinən hallar bunlardır:

• Deformasion plagiosefaliya: Başın arxasında bir tərəfdə yastılaşmadır. Yuxarıdan baxdıqda baş paraleloqrama bənzəyə bilər; eyni tərəfdəki qulaq və alın önə sürüşmüş görünə bilər.
• Deformasion braxisefaliya: Başın arxa hissəsinin ortadan və hər iki tərəfdən yastılaşmasıdır. Baş qısa və enli görünür; arxadan baxdıqda hündürlük artmış ola bilər.
• Dolixosefaliya: Başın öndən arxaya uzun və yanlardan dar görünməsidir. Xüsusilə uzun müddət yanı üstə uzadılan vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə görülə bilər.
• Qarışıq formalar: Plagiosefaliya və braxisefaliya birlikdə də görülə bilər.

Kraniosinostoz isə fərqli vəziyyətdir: kəllə tikişlərindən birinin və ya bir neçəsinin vaxtından əvvəl bağlanmasıdır və diaqnostika ilə müalicə neyrocərrahiyyə komandası tərəfindən planlaşdırılır. Kranial dəbilqə kraniosinostozda əməliyyatın yerini tutmur. Bəzi cərrahi üsullardan sonra cərrahi komandanın planına uyğun olaraq əməliyyatdan sonrakı formalaşdırma məqsədilə istifadə edilə bilər. Buna görə dəbilqə müalicəsindən əvvəl yastılaşmanın pozisional, yoxsa tikiş mənşəli olduğunun fərqləndirilməsi vacibdir.

Dəbilqə müalicəsi hansı yaşda başlayır?

Kəllə ən sürətlə ilk il ərzində, xüsusilə ilk aylarda böyüyür. Dəbilqənin təsiri bu böyüməyə əsaslandığı üçün vaxt vacibdir. Ümumi yanaşma belədir:

• Yastılaşma hiss edildikdə əvvəlcə mütəxəssis müayinəsi aparılır.
• Yüngül hallarda adətən əvvəlcə vəziyyət dəyişikliyi, qarın üstə vaxt və lazım olarsa fizioterapiya sınaqdan keçirilir.
• Bu tədbirlərə baxmayaraq kifayət qədər düzəlmə olmayan və ya orta-nəzərəçarpan asimmetriyası olan körpələrdə dəbilqə seçimi adətən təxminən 4–6 aylıqda gündəmə gəlir.

Daha sonrakı aylarda da dəbilqə müalicəsi tətbiq oluna bilər; lakin kəllənin böyüməsi yavaşladıqca gözlənilən dəyişiklik daha məhdud, müalicə müddəti isə daha uzun ola bilər. Buna görə “gözləyib görək” qərarı da vaxtında və ölçməyə əsaslanaraq verilməlidir. Başlama qərarı körpənin yaşı və ölçmələr birlikdə qiymətləndirilərək verilir.

Körpələrdə dəbilqə müalicəsi necə aparılır?

Dəbilqə müalicəsi tək bir prosedurdan ibarət deyil; bir-birini izləyən bir neçə mərhələdən ibarətdir:

• Qiymətləndirmə: Körpənin doğuş və inkişaf anamnezi toplanır, başın forması, boyun hərəkətləri və ümumi vəziyyəti nəzərdən keçirilir. Yastılaşmanın növü və dərəcəsi müəyyən edilir; dəbilqənin lazım olub-olmadığı və ya vəziyyət tədbirlərinin kifayət edib-etməyəcəyi müzakirə olunur. Kraniosinostoz şübhəsi varsa, körpə müvafiq həkimə yönləndirilir.
• 3D optik skanlama: Başın forması radiasiyasız və başa toxunmayan optik skanlama ilə üçölçülü şəkildə qeydə alınır. Bu qeyd həm dəbilqənin layihələndirilməsində, həm də sonrakı müqayisələrdə istifadə olunur. Ətraflı məlumat üçün 3D skanlama nədir, zərər verirmi yazımıza baxa bilərsiniz.
• Fərdi layihələndirmə və hazırlanma: Skanlama məlumatlarına əsasən dəbilqə yastılaşmış nahiyələrdə böyüməyə yer buraxacaq şəkildə körpəyə xüsusi layihələndirilir və hazırlanır.
• Taxma və uyğunlaşma dövrü: Dəbilqə körpəyə taxılır, oturuşu yoxlanılır. Ailəyə taxıb-çıxarma, təmizlik və dəri yoxlaması göstərilir. İlk günlərdə dəbilqə bir neçə saatla başlanır və müddət tədricən artırılır.
• Müntəzəm yoxlamalar: Körpə böyüdükcə dəbilqənin daxili səthində lazımi düzəlişlər edilir, dəri və oturuş yoxlanılır; müəyyən fasilələrlə ölçmə və ya skanlama təkrarlanaraq dəyişiklik obyektiv şəkildə izlənilir.

Dəbilqə gündə neçə saat, neçə ay taxılır?

Dəbilqə başda olduğu müddətdə təsir göstərdiyi üçün ümumi tövsiyə onun gündə 22–23 saat taxılmasıdır. Gecə yuxusu və gündüz mürgüləri daxil olmaqla taxılı qalır; yalnız çimizdirmə, dəri baxımı və dəbilqənin təmizlənməsi üçün gündə təxminən bir saat çıxarılır.

Ümumi müddət hər körpədə fərqlidir və adətən 3 aydan 1 ilə qədər dəyişir. Müddətə təsir edən əsas amillər bunlardır:

• Müalicəyə başlama yaşı (erkən başlayan körpələrdə müddət əksər hallarda daha qısadır)
• Yastılaşmanın növü və dərəcəsi
• Dəbilqənin tövsiyə olunan müddətdə müntəzəm taxılması
• Körpənin böyümə sürəti
• Kəcboyunluq (tortikollis) kimi müşayiət edən hallar

Müalicənin nə vaxt bitəcəyinə nəzarət ölçmələrinə əsasən qərar verilir. Mövzunun təfərrüatları kranial dəbilqə neçə ay taxılır yazımızda yer alır.

Körpələrdə dəbilqə müalicəsinin zərəri varmı?

Düzgün ölçülərlə hazırlanan, yaxşı oturan və müntəzəm yoxlamalarla izlənilən kranial dəbilqə adətən körpələr tərəfindən yaxşı qəbul edilir. Körpələr əksər hallarda bir neçə gün ərzində dəbilqəyə öyrəşir; dəbilqə beynin böyüməsinə mane olmur, çünki kəllənin böyüməsinə istiqamət verir, böyüməni məhdudlaşdırmır. Yenə də ailələrin bilməli olduğu bəzi yan təsirlər və diqqət edilməli məqamlar var:

• Tərləmə: Dəbilqə baş nahiyəsini isitdiyi üçün xüsusilə ilk həftələrdə tərləmə arta bilər. Körpəni mühitin temperaturuna uyğun, nazik geyindirmək və otağı sərin saxlamaq kömək edir.
• Dəridə qızartı: Dəbilqə çıxarıldıqdan sonra görülən yüngül çəhrayı izlər adətən qısa müddətdə solur. Keçməyən qızartı, yara və ya su qabarcığı hiss edilərsə, dəbilqəni taxmazdan əvvəl müalicəni aparan komanda ilə əlaqə saxlanılmalıdır.
• İy və baş dərisinin qıcıqlanması: Tər və yağ yığılması iyə səbəb ola bilər; dəbilqənin və saçın gündəlik təmizliyi bunu azaldır.
• Uyğunlaşma dövrü: İlk gecələrdə yuxuya getmək bir qədər uzun çəkə bilər; bu, əksər körpələrdə qısa müddətdə azalır.

Dəri problemlərinin böyük hissəsinin qarşısını uyğun təmizlik, yaxşı qurutma və yoxlamaları buraxmamaqla almaq olar. Gündəlik baxım üçün kranial dəbilqəyə baxım: yuxu, təmizlik və dəri baxımı yazımızı oxuya bilərsiniz. Dəbilqə ilə yatarkən də təhlükəsiz yuxu qaydaları dəyişmir: körpə hər yuxuda arxası üstə, bərk və düz yataqda, yastıqsız və yumşaq əşyalardan uzaq yatırılmalıdır.

Kranial dəbilqə ilə körpə qoruyucu dəbilqəsi eyni şeydirmi?

Xeyr. “Körpə dəbilqəsi” axtaran ailələrin bir qismi iməkləmə və yeriməyə başlama dövründə yıxılmalara qarşı istifadə olunan körpə başını qoruyan dəbilqələri axtara bilər. Bu iki məhsulun adları oxşar olsa da, onlar bir-birindən tamamilə fərqlidir:

• Kranial dəbilqə (kranial ortez): Tibbi cihazdır. Mütəxəssis qiymətləndirməsindən sonra körpənin 3D skanlama məlumatlarına əsasən fərdi hazırlanır. Məqsədi başın formasındakı yastılaşma və asimmetriyanın düzəlməsinə kömək etməkdir. Gündə 22–23 saat taxılır və müntəzəm yoxlamalarla izlənilir.
• Körpə qoruyucu dəbilqəsi: Hazır satılan, adətən yumşaq süngərli zərbədən qoruma məhsuludur. Məqsədi iməkləmə və ya ilk addımlar zamanı başı kiçik zərbələrdən qorumaqdır. Başın formasını düzəltmir və fərdi hazırlanmır.

Cranioplus olaraq yalnız tibbi məqsədli kranial ortez müalicəsi ilə məşğul oluruq; qoruyucu dəbilqə satmırıq. Qoruyucu dəbilqədən istifadə etməyi düşünürsünüzsə, məhsulun istifadə təlimatlarına əməl etməyiniz və pediatrınızın tövsiyələrini nəzərə almağınız məqsədəuyğundur.

Körpələrdə dəbilqə müalicəsi aparan xəstəxanalar və mərkəzlər

Dəbilqə müalicəsi prosesi adətən pediatrın körpənin baş formasındakı fərqi hiss etməsi ilə başlayır. Pediatr lazım bildikdə körpəni uşaq neyrocərrahına və ya müvafiq ixtisas sahələrinə yönləndirə bilər; kraniosinostoz kimi halların istisna edilməsi bu mərhələdə aparılır. Kranial ortezin ölçülməsi, layihələndirilməsi, hazırlanması, tətbiqi və yoxlamaları isə ortez-protez sahəsində xidmət göstərən mərkəzlərdə, həkim qiymətləndirməsi ilə uzlaşdırılmış şəkildə aparılır. Mərkəzə müraciət edərkən dəbilqənin fərdi hazırlanıb-hazırlanmadığını, ölçmənin necə aparıldığını və yoxlamaların necə planlaşdırıldığını soruşmağınız faydalı olar.

Müalicədən sonra nə olur?

Nəzarət ölçmələri müalicə hədəflərinə çatıldığını və ya böyümənin artıq mənalı dəyişiklik təmin etməyəcəyini göstərdikdə dəbilqədən imtina edilir. Dəbilqəni tərk etmək üçün adətən uzun keçid dövrü lazım olmur; tərk etmə qaydası müalicəni aparan komanda tərəfindən ailəyə izah edilir.

Müalicədən sonra başın forması körpənin böyüməsi ilə birlikdə qiymətləndirilməyə davam edir. Saçların uzanması baş formasındakı kiçik fərqləri daha az nəzərəçarpan edə bilər. Körpə bu dövrdə adətən oturub başını özü idarə edə bildiyi üçün yastılaşmaya səbəb olan təzyiq də azalmış olur. Kəcboyunluq (tortikollis) kimi müşayiət edən vəziyyət varsa, məşq və fizioterapiya tövsiyələrinə davam etmək vacibdir. Hər körpədə nəticə fərqlidir; müalicədən sonrakı gözləntilər qiymətləndirmə zamanı açıq şəkildə müzakirə olunmalıdır.

Nə zaman mütəxəssisə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallardan birini hiss etsəniz, körpənizin mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilməsini tövsiyə edirik:

• Başın arxasında və ya bir yanında bir neçə həftə ərzində azalmayan yastılaşma
• Yuxarıdan baxdıqda qulaqların və ya alnın səviyyəsində hiss olunan sürüşmə
• Körpənin başını daim eyni tərəfə çevirməsi, digər tərəfə dönməkdə çətinlik çəkməsi
• Başın nəzərəçarpacaq dərəcədə uzun, dar və ya qısa-enli görünməsi
• Kəllə üzərində bərk çıxıntının (tirənin) hiss olunması və ya əmgəklə bağlı narahatlıqlarınız
• Vəziyyət tədbirlərinə baxmayaraq düzəlmənin görünməməsi

Erkən qiymətləndirmə həm dəbilqənin lazım olub-olmadığını aydınlaşdırır, həm də lazım olarsa müalicənin ən uyğun dövrdə planlaşdırılmasını təmin edir. Körpənizin baş formasını qiymətləndirmək üçün qəbula yazıla bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Körpə dəbilqəsi ağrı verirmi?

Düzgün ölçülərlə hazırlanan və yaxşı oturan dəbilqə körpənin başını sıxmır və adətən ağrıya səbəb olmur. Körpələr ilk günlərdə dəbilqə hissinə öyrəşmə prosesi keçirə bilər. Narahatlıq, keçməyən qızartı və ya dəri problemi hiss etsəniz, müalicənizi aparan komanda ilə əlaqə saxlamalısınız.

Körpə başını formalaşdıran dəbilqə hər körpəyə lazımdırmı?

Xeyr. Yüngül yastılaşmaların əhəmiyyətli hissəsi vəziyyət dəyişikliyi, qarın üstə vaxt və lazım olarsa fizioterapiya ilə izlənilə bilər. Dəbilqə mütəxəssis qiymətləndirməsində orta və ya nəzərəçarpan asimmetriya aşkar edilən və ya digər tədbirlərə baxmayaraq kifayət qədər düzəlmə olmayan körpələrdə tövsiyə olunur.

Körpə dəbilqə ilə yata bilərmi?

Bəli. Dəbilqə gecə yuxusu və gündüz mürgüləri daxil olmaqla taxılır. Dəbilqə ilə yatarkən də körpə həmişə arxası üstə, bərk və düz yataqda, yastıqsız yatırılmalı; qalın paltar və yorğandan çəkinmək lazımdır.

Dəbilqə müalicəsi neçə aylıqda başlayır?

Dəbilqə seçimi adətən vəziyyət tədbirlərinin kifayət etmədiyi, orta və ya nəzərəçarpan asimmetriyası olan körpələrdə təxminən 4–6 aylıqda gündəmə gəlir. Daha sonrakı aylarda da tətbiq oluna bilər; lakin böyümə yavaşladıqca gözlənilən dəyişiklik daha məhdud ola bilər.

Dəbilqə taxan körpələr gündəlik həyatlarına davam edə bilərmi?

Bəli. Dəbilqə taxan körpələr oynaya, qarın üstə vaxt keçirə, iməkləyə və adi gündəlik rejimlərinə davam edə bilər. Dəbilqə yalnız çimizdirmə, dəri baxımı və təmizlik üçün qısa müddətə çıxarılır.

Dəbilqə müalicəsi kraniosinostozda əməliyyatın yerini tuturmu?

Xeyr. Kraniosinostozun diaqnostikası və müalicəsi neyrocərrahiyyə komandası tərəfindən planlaşdırılır. Kranial dəbilqə bu halda əməliyyatın yerini tutmur; bəzi cərrahi üsullardan sonra cərrahi komandanın tövsiyəsi ilə əməliyyatdan sonrakı dövrdə istifadə edilə bilər.